Ερωτήματα γυρω απο την ελευθερία

Κανείς δεν μπορεί να είναι ελεύθερος, αν δεν είναι κύριος του εαυτού του.  Επίκτητος  (50 μ.Χ.-120 μ.Χ)

Διαβάζοντας βιαστικά κάποιος αυτό το απόφθεγμα μπορεί εύκολα να γνέψει καταφατικά το κεφάλι του επιδεικνύοντας ότι συμμερίζεται την άποψη που το απόφθεγμα εκφράζει. Μια περαιτέρω εξέταση όμως του θέματος θα μας έφερνε αντιμέτωπους με έννοιες τρομακτικά διφορούμενες κ το πιο πιθανόν θα ήταν να εγκαταλείπαμε αυτήν την αναζήτηση δίχως να μάθουμε τελικά αν συμφωνούμε η οχι με τον Επίκτητο.

Στη μικρή αυτή πρόταση εμπεριέχονται έννοιες που απασχόλησαν την φιλοσοφία χιλιετίες κ υπάρχουν δεκάδες φιλόσοφοι που θα πρότειναν δεκάδες διαφορετικές, οχι αγεφύρωτες πάντα, ερμηνείες για τις έννοιες αυτές. Τολμώντας να πράξουμε μια προσέγγιση στις έννοιες αυτές θα αποκαλυφτεί περίτρανα το πόσο περίπλοκο είναι να συμφωνήσεις με το αποφθέγματα αυτό του Επίκτητου.

Ας ξεκινήσουμε κάνοντας μια παραδοχή. Θα διατυπώσω μια θέση που θα πρέπει να συμφωνήσουμε αβίαστα μαζί της όπως θα κάναμε με το απόφθεγμα του Επίκτητου αν δεν ήμασταν καταδικασμένοι να το αναλύσουμε. Ας αποδεχτούμε ως αληθές αυτό που υποστήριξε κάποτε ο Ζίγκμουντ Φρόυντ. Η ελευθερία του ατόμου δεν είναι αγαθό του πολιτισμού. Ήταν στο μέγιστο σημείο πριν από κάθε πολιτισμό.

Ας αποδεχτούμε, λοιπόν, οτι υπάρχει μια τάση σε κάθε ζωντανό κ νοήμων οργανισμό, κάτι σαν ένστικτο, να είναι ελεύθερος κ να δυσανασχετεί σε κάθε προσπάθεια καταπίεσης κ περιορισμού. Ας το δεχτούμε μαζί με εκείνους που βροντοφώναξαν ότι είναι στη «φύση του ανθρώπου» να είναι ελεύθερος κ κάθε μορφή υποδουλωσης είναι μια ανωμαλία. Ας το αποδεχτούμε (παρά τις αντιρρήσεις αυτών που θα υποστήριζαν ότι δεν υπάρχει ανθρώπινη φύση) φέρνοντας στο μυαλό τους στίχους του Ρήγα Φεραίου, Καλύτερα μια ώρας ελεύθερη ζωή παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά κ φυλακή.


Πράττοντας αυτό όμως ήμαστε αναγκασμένοι ακαριαία να αναρωτηθούμε, τι ειναι αυτο το στοιχειο που προσδιδει στον ανθρωπο αυτη την ασιγαστη φυσικη ορμη να ειναι ελευθερος; Τι σημάνει το να είσαι ελεύθερος; Από ποια χαρακτηριστικά συνοψίζεται και ποιες προϋποθέσεις απαιτεί αυτή η ασήμαντη απέναντι στην αιωνιότητα μια ώρα ελεύθερης ζωής; Τελικά για ποια ζωή μιλάμε; Άλλες ήταν οι συνθήκες ζωής το 1000 π.χ. κ άλλες είναι σήμερα. Μηπως ειναι ανεφικτο να προσδιορισουμε απολυτα την κατασταση της ελευθεριας αλλα πρεπει να το κανουμε παντα σε δοσμενους ιστορικα ορους;

Τελικά θα αναγκαστούμε να οπισθοχωρήσουμε κ να αντιληφθούμε την ευμεταβλητη υποσταση, την ιστορικότητα των εννοιών ανθρώπινη φύση, ελευθερία κ ζωή. Με μια μελαγχολική χροιά θα αναρωτηθούμε τώρα, μήπως υπάρχουν τουλαχιστον κάποιες γενικες φιλοσοφικες προσεγγίσεις που μπορούμε να αναπτύξουμε, έχοντας υπόψιν μας πάντα την ιστορικότητα κ την σχετικότητα τους, για να προσδιορίσουμε εστω σε έναν ικανοποιητικό βαθμό το ερώτημα: τι είναι άνθρωπος κ πως ο κάθε άνθρωπος δύναται να βαδίσει ελεύθερος;

Ας ξεκινήσουμε με το ερώτημα τι είναι άνθρωπος. Αν μας ενδιαφέρει κάτι παραπάνω απ’το άτομο ειδωμενο μέσα απ’την σκοπιά των φυσικών κ βιολογικών του ιδιοτήτων τότε αναπόφευκτα θα πρέπει να αναλύσουμε τον άνθρωπο ως κοινωνικό ον κ ιστορικόκοινωνικό φαινόμενο. Θα πρέπει να δούμε τον άνθρωπο ως μια συνιστώσα στοιχείων, σχέσεων, ιδιοτήτων κ διεργασιών. Θα πρέπει να δούμε την αλληλεπίδραση των ανθρώπων με το φυσικό περιβάλλον για τη διατήρηση της ζωής τους, ως απαρχή του πολιτισμού του, αλλά κ την δομή του τεχνητού περιβαλλοντος που ονομάζεται κοινωνία κ που στη συνέχεια διαμορφώνει κ αυτή τον άνθρωπο.

Η παραγωγική προσπάθεια των ανθρώπων κ η επίδραση της στο φυσικό κ τεχνητό περιβάλλον κ φυσικά οι συνδεόμενες με αυτή τη προσπάθεια εργασιακές σχέσεις συμπυκνώνουν την ουσία της κοινωνίας κ διαμορφώνουν όλα όσα στη συνέχεια θα διαμορφώνουν κ τον ίδιο τον άνθρωπο, κάθε μορφή δηλαδή κοινωνικής συνείδησης (θρησκεία, ηθική, τέχνη, επιστήμη, αισθητική, φιλοσοφία κ.λπ.). Θα δούμε συνεπώς τον άνθρωπο ως κοινωνικό ον, ως παραγωγό της κοινωνίας κ προϊόν της, ως προϊόν την ανθρώπινης προσπάθειας μέσω της αφομοίωσης των ιστορικά συγκεκριμένων κοινωνικών σχέσεων.


Εφόσον λοιπόν, μια σταθερή κ αναλλοίωτη περιγραφή του ανθρώπου δεν υφίσταται αντιλαμβανομαστε ότι δεν δύναται να περιγράψουμε μια υποστατική του κατάσταση όπως την ελευθερία με όρους απολυτότητας. Σε αντίθεση με τον φρουντ, ο Εριχ Φρομ υποστήριζε οτι τα παθοι κ οι φοβίες του ανθρώπου είναι προϊόντα του πολιτισμού του. Το κάθε άτομο, απ’τη γέννηση του, μέσω της κοινωνικοποίησης του, αφομοιώνει σταδιακά το κοινωνικό κ πολιτισμικό πλαίσιο κ την μορφή ανθρώπινης δραστηριότητας κ επικοινωνίας που κυριαρχεί.

Οι περιπτώσεις παιδιών που «διαπαιδαγωγήθηκαν» σε ζωώδες περιβάλλον αποδεικνύουν ότι είναι ανέφικτη η διαμόρφωση του ανθρώπου έξω απ’την κοινωνία. Η Μαρξιστική αντίληψη της κοινωνίας θα μας προτρέψει να αποδεχτούμε οτι το υποκείμενο είναι δυνατόν να κατανοηθεί επιστημονικά μόνο μέσα απ’τη διερεύνηση της ιστορίας της ανθρωπότητας ως ολότητας. Μονο μέσω της ανάδειξης της νομοτέλειας που διέπει τη διαδικασία εμφάνισης, διαμόρφωσης κ ανάπτυξης της κοινωνίας.

Καθοριστικό ρόλο στην ανάδειξη του υποκειμένου διαδραματίζει η εργασία κ οι σχέσεις παραγωγής. Στα αρχικά στάδια εμφάνισης κ διαμόρφωσης της κοινωνίας, ο άνθρωπος ως παραγωγός προβάλλει σε σημαντικό βαθμό ως φυσικό σώμα, ως δεδομένο απ’τη φύση μέσο παραγωγής, δηλαδή ως αντικείμενο. Η σταδιακή διάκριση των παραγωγών απ’τα μέσα παραγωγής οδηγεί στην εξατομίκευση κ την διαμόρφωση του υποκειμένου. Από αυτά τα «υποκείμενα», η ανθρωπότητα οδεύει προς τους αυθεντικά κοινωνικούς δεσμούς των ανθρώπων ως προσωπικοτήτων-συνειδητών υποκειμένων.

Η αρνητική σταση του ανθρώπου προς την ανελευθερία (τον καταναγκασμό, τη χειραγώγηση κλπ.) είναι ευθέως ανάλογη του γίγνεσθαι των ανθρώπων ως ολόπλευρα αναπτυσσόμενων προσωπικοτήτων, δηλαδή ως υποκειμένων με αυτοσυνείδηση. Το φασμα αναπτυξης της προσωπικοτητας κ ο βαθμος αυτοσυνειδησης οριοθετουνται απο τον συγκεκριμενο πολιτισμικο πλαισιο στο οποιο θα διαμορφωθει το ατομο αρα ο Φρουντ εκανε λαθος οταν ελεγε οτι η ελευθερια δεν ειναι αγαθο του πολιτισμου και προυπηρχε απο απο αυτον. Ο Φρουντ προσδιορισε τον Ανθρωπο ως φυσικο-Βιολογικη οντοτητα και οχι ως κοινωνικο ον, βιολογικοποιοντας τον ψυχισμο τελικα ψυχολογικοποιησε την κοινωνια.

Οσο πιο ολοπλευρη, ομαλως ανεπτυγμενη και με αυτεπιγνωση προσωπικοτητα εχει κατακτησει ενα υποκειμενο μεσα στις κοινωνικες συνθηκες και χαριν των συνθηκων αυτων τοσο περισσοτερο θα αντιλαμβανεται τους φραγμους στην ελευθερια του και τοσο πιο εντονα θα αντιδραει σε αυτους. Οι έννοιες της ελευθερίας κ της αυτο-συνείδησης είναι ιδωμένες στην ιστορικό-κοινωνική τους διάσταση κ αυτή η προσέγγιση οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το άτομο ως κοινωνικό υποκείμενο δεν μπορεί να επιδιώξει για τον εαυτό του κατάσταση ελευθερίας ανωτερη απο εκεινη που η κοινωνία του του επιτρέπει.


Το ερώτημα τωρα είναι, μπορεί όμως το άτομο γνωρίζοντας τις ιστορικό-κοινωνικές συνθήκες τις οποίες βιώνει να επιδιώξει μια στάση ζωής, όντας ιστορικά ελεύθερο; Μπορει να υπερβεί τα δεσμα της εποχής του μονό κ μονό επειδή τα αντιλαμβανεται, κ να επιδιώξει ανεξάρτητες συνθήκες για το νου του ακόμα κ όταν φοράει υλικές αλυσίδες στα χέρια του; Άλλωστε, Εκείνος που κρατάει την αλυσίδα δεν είναι πιο ελεύθερος από εκείνον που την σέρνει, θα υποστήριζε ο Pierre Claude Boiste.

Είναι εμφανές οτι ελευθεριά είναι μια ιστορικό-κοινωνική κατάσταση κ ένα άτομο δεν μπορεί να την επιδιώξει σε μια μη ιδανική κοινωνία. Αλλα ακόμη κ σε μια καταπιεστική κοινωνία θα υπάρχουν παντα κάποιοι που θα αγνοούν την ανελευθερία τους (Αυτοί που δεν κινούνται δεν προσέχουν τις αλυσίδες τους. Rosa Luxenbourg). Όσοι θα έχουν επίγνωση των συνθηκών κ του εαυτού τους, θα μπορούν να βαδίσουν με μια σχετική υπαρξιακή ελευθερία;


Είχαμε ξεκινήσει την αναζήτηση μας απ’το παρακάτω απόφθεγμα του Επίκτητου, Κανείς δεν μπορεί να είναι ελεύθερος, αν δεν είναι κύριος του εαυτού του. Αναρωτηθηκαμε τι είναι ελευθερία κ τι άνθρωπος. Προσεγγίσαμε την οπτική που υποστηρίζει οτι η ελευθερία ειναι μια ιστορικό-κοινωνικά διαμορφωμένη έννοια κ ο άνθρωπος προϊόν της ιστορίας. Μπορεί όμως σε οποιαδήποτε ιστορική στιγμή να είναι ο άνθρωπος κύριος του εαυτού του; Να γνωρίζει δηλαδή τον εαυτό του και να τον ορίζει;

Τελικά η αυτογνωσία κ η αυτενέργεια είναι στοιχεία ικανά για να ονομάστει ο άνθρωπος που τα κατέχει ελεύθερος σε οποιαδήποτε ιστορική στιγμή; Είναι η αυτογνωσία κ η αυτενέργεια δυνατόν να επιτευχθεί σε οποιαδήποτε ιστορική στιγμή, σε οποιαδήποτε μορφή κοινωνίας; Μπορεί να δεχτήκαμε οτι ελευθερία είναι μια ιστορική έννοια αλλά δεν δώσαμε εναν (έστω ελλιπή κ γενικότατο) ορισμό της που να ισχύει σε κάθε ιστορική στιγμή.

Κανένας δεν μπορεί να είναι εντελώς ελεύθερος, αν δεν είναι όλοι ελεύθεροι. Κανένας δεν μπορεί να είναι εντελώς ηθικός, αν δεν είναι όλοι ηθικοί. Κανένας δεν μπορεί να είναι ευτυχισμένος, αν δεν είναι όλοι ευτυχισμένοι. Υποστήριξε ο Herbert Spencer, αλλα απ’τη στιγμή που δεν είναι ολοι ελεύθεροι, εγω είμαι καταδικασμενος σε δεσμά; Δεν μπορώ να διεκδικήσω για το πνεύμα μου σχετική αυτονομία; Να βρωντοφωνάζω πως είμαι ΣΧΕΤΙΚΑ ελεύθερος, γνωρίζοντας πως απόλυτη ελευθερία δεν υπάρχει κ κανείς συνάνθρωπος μου δεν την γεύεται;


Ειμαι κοινωνικό ον που αφομοίωσε την κυρίαρχη ιδεολογία της κοινωνίας που με γαλούχησε. Έίναι αδύνατον όμως να υπερβώ όσα έμαθα κ να γνωρίσω (αντικειμενικα) τον εαυτό μου κ την πραγματικοτητα; Οι φόβοι κ οι επιθυμίες μου ειναι προϊόντα του πολιτισμού μου, δεν γίνεται ομως να επαναλάβω την κραυγή Νίκου Καζαντζάκη, χωρις να νιώθω οτι αυταπαταμε; (Δεν ελπίζω τίποτα. Δεν φοβάμαι τίποτα. Είμαι ελεύθερος).

Σε κάθε ιστορική περίοδο κ δοσμένη κοινωνία θα ήθελα να δεχτώ οτι αρκεί για έναν άνθρωπο να έχει αυτογνωσία κ αυτενέργεια ώστε να καλείται ελεύθερος. Αν ανατρέξουμε κάποιο λεξικό, θα δούμε οτι λέγοντας αυτενέργεια εννοούμε την συμπεριφορά, που ξεκινά απ’τα ίδια άτομα, χωρίς την παρεμβολή τρίτων καταναγκαστικών παραγόντων ή προσώπων. Η αυτενέργεια είναι το μέσον για την καλλιέργεια της ελευθερίας κ της ευθύνης του ανθρώπου απέναντι στη ζωή. Συνηδειτοπουμε όμως οτι η αυτενέργεια ειναι ανέφικτη σε μια δυσαρμονική κ καταπιεστική κοινωνία. Το ίδιο θα πρέπει να αποδεχτούμε κ για την αυτογνωσία;

Αυτοεπίγνωση είναι ο διαχωρισμός που κάνει ο άνθρωπος ανάμεσα στον εαυτό του κ τον αντικειμενικο κόσμο. Η συνηδειτοποιηση των σκέψεων, των ενεργειών, των αισθημάτων, των συμφερόντων του. Ο άνθρωπος δημιουργωντας μέσα στην διαδικασία της παραγωγής τα προϊόντα βλέπει έμπρακτα το αντικείμενο της δράσις του κ ξεχωρίζει τον εαυτο του σαν διαφορετικό παράγοντα.

Επειδή η ομως εργασία εχει πάντα κοινωνικό χαρακτήρα ο άνθρωπος αρχίζει να αποκτά αυτοσυνηδειση σαν άτομο που ανήκει σε ενα δοσμένο ιστορικό σύστημα κ φέρεται σε οποιονδήποτε άλλο άνθρωπο σαν σε όμοιο του (δηλαδή κατανοεί τον εαυτό του σε συνάρτηση με τους άλλους). Η αυτοσυνειδηση του ανθρωπου αναπτυσσόμενη στην βαση κ σαν αποτέλεσμα της κοινωνικής προόδου, φτάνει στην ανώτατη μορφή ανάπτυξης της στις συνθήκες μιας κοινωνίας απαλλαγμένης απο κάθε καταπίεση. Εκεί όπου προσφερονται όλες οι δυνατότητες για την πλήρη εκδήλωση της ζωής κ της δράσης ολων των ατόμων.


Βλέπουμε λοιπόν, οτι η αυτοσυνείδηση εχει κ αυτή ιστορικό χαρακτήρα κ οτι ένα άτομο μπορεί να φτάσει σε πλήρη επίγνωση του εαυτού του μονάχα σε συνθήκες ιδανικής κοινωνίας (εκεί όπου η προσωπικότητα του θα εχει αναπτυχθεί ολόπλευρα). Πρέπει λοιπόν να δεχτούμε οτι η σχετική αυτογνωσία την οποία μπορεί να κατακτήσει ένας άνθρωπος κ η σχετική αυτενέργεια που του επιτρέπεται να έχει, εξακολουθούν να είναι αρκετά ώστε να αποκαλείτε ενας τέτοιος άνθρωπος ελεύθερος;

Αν δεν είναι, η ανάλυση μας θα μπορούσε να σταματήσει εδώ. Πρέπει να δεχτούμε οτι σε κάθε δοσμένη ιστορική στιγμή το κοινωνικό υποκείμενο είναι ικανό να απααρνηθεί τις κοινωνικές επιταγές, να αμφισβητεί τις κυρίαρχες αντιλήψεις, να εχει επίγνωση των συμφερόντων του κ να βαδίσει σε έναν δρόμο που θα τον οδηγήσει στην μέγιστη εφικτή ανεξαρτησία κ σχετική αυτονομία του πνεύματος του.

Μιλώντας για τον άνθρωπο ως ιστορικά μεταβαλλόμενη οντότητα, μιλώντας για την ελευθερία ως ιστορικά μεταβαλλόμενη έννοια. Δεχόμενοι την συνείδηση ως μια ιστορικά μεταβαλλόμενη έννοια, τι απομένει τελικά στο άτομο; Στο άτομο το συγκεκριμένο, στο πρόσωπο το δεδομένο κ υπαρκτό. Στο ον που εχει όνομα, σαφή χαρακτηριστικα, που δεν είναι μια έννοια και ενα προϊόν αφαίρεσεως.

Μια τέτοια προσωποκεντρική προσέγγιση είναι αποφασιστικής σημασίας να προυποθετει μια θεμελιώδη αντίληψη της αντικειμενικης πραγματικοτητας, αλλιώς το συγκεκριμένο άτομο μετατρέπεται πάλι σε κάτι πλήρως αφαιρετικό κ ανυπόστατο. Μπορεί ομως το συγκεκριμενο άτομο σε συγκεκριμένες συνθήκες να κατανοήσει το κόσμο κ τον εαυτο του (η αυτο εξαρτεται αποκλειστικα απο τις συνθηκες κ οχι το ατομο); Μπορει να προσδιορίσει τα ιστορικά όρια της ελευθερίας του και να τα διεκδηκησει, η δεν απομενει τιποτα στο ατομο; Χωρίς φυσικά αυτή η σχετική ελευθερία να θεωρηθεί ως ένας στατικός στόχος, αλλά μια διαρκής διαπάλη του ατόμου για ανεξαρτησία (που θα μπορουσαμε ταυτόχρονα να τη θεωρήσουμε κ ως χρέος κάθε ανθρωπίνου όντος);

Η διαρκής διαπάλη του ατόμου για ανεξαρτησία (μέσα στα κοινωνικά στεγανά κ ενάντια σε αυτά) είναι αδιαμφισβήτητο οτι θα απειλήσει σε πολλές δεδομένες ιστορικές περιόδους την ασφάλεια κ την σωματική ακεραιότητα του ατόμου. Μήπως η διαφύλαξη της ζωής υπό οποιουσδήποτε όρους είναι τελικά ένα υψηλότερο ιδανικό από την ανεξαρτησία; Άλλωστε άπειροι είναι αυτοί που ανακηρύσσουν την επιβίωση ως το δυνατότερο ένστικτο. Μήπως όμως αυτό είναι μια οδός προς τον εκφυλισμό του πνεύματος κ η ολική υποχώρηση απο την αυτένεργη ύπαρξη; Σε συνθήκες καταπιεστικές για την ύπαρξη του ανθρώπου, είναι η διαφύλαξη της ζωής το ανώτερο ιδανικό;


Μη δέχεσαι ευεργεσίες χωρίς τις οποίες μπορείς να ζεις. Υπυποστήριζε Εμμάνουελ Καντ προσπαθώντας να επισημάνει την ανάγκη ένα άτομο να αποφύγει την ευκολία, την βολικότατα κ την προστασία. Οι λαοί θέλουν ασφάλεια κ ανέσεις, όχι ελευθερία· Δεν θέλουν δικαιώματα, αλλά προνόμια. (H.L. Mencken), είναι ένα άλλο αποφθέγμα που υποστηρίζει οτι οι άνθρωποι ξεπουλάν ακόμα κ την ελευθερία τους για περισσότερες ανέσεις.

Ο Σωκράτης υποστήριξε ότι εκείνος που περισσότερο μοιάζει με Θεό είναι εκείνος που δεν εξαρτάται από τίποτα, κ παρόλο που γνωρίζουμε οτι σε κάθε ιστορική στιγμή είναι αδύνατον ο άνθρωπος να μην εξαρτάται απο τίποτα, ταυτόχρονα όμως εξυμνούμε τον αγώνα για ανεξαρτησία. Ο Ανδρέας Κάλβος επισημαίνει με γλαφυρότητα πως  Όσοι το χάλκεον χέρι – Βαρύ του φόβου αισθάνονται, Ζυγόν δουλείας ας έχωσι.- Θέλει αρετήν και τόλμην Η ελευθερία.. Και ο Μαρτιν Λούθηρ Κιγκ θα συμπληρώσει οτι, «Μια ερώτηση, μια απάντηση. Η δειλία ρωτά, είναι ασφαλές; Η σκοπιμότητα ρωτά, είναι συμφέρον; Η ματαιοδοξία ρωτά, είναι δημοφιλές; Έρχεται όμως κάποια στιγμή, που πρέπει να αποφασίσεις να κάνεις κάτι. Που δεν είναι ούτε ασφαλές ούτε συμφέρον ούτε δημοφιλές. Είναι όμως το σωστό».

Ειναι ικανα τα παραπανω γνωμικα να μας πεισουν οτι μπορει ο ανθρωπος να δρασει με ανιδιοτελεια και αυταπαρνηση για να διασφαλιση οχι την προσωπικη του ελευθερια αλλα την ελευθερια σαν ιδεα; Μπορούμε να θεωρήσουμε τον άνθρωπο ως ον με επαρκή αξία ώστε να μπορεί να θέτει ερωτήματα, να αντιλαμβανεται τον εαυτό του, τις συνθήκες της ζωής του κ να χαράζει την μοναδική του πορεία; Επανερχεται ξανά το καταραμενο ερώτημα τι είναι ο άνθρωπος; Η μήπως πρέπει να αναρωτηθούμε ποιος είναι ο άνθρωπος για τον οποίον μιλάμε; Το συγκεκριμένο κάθε φορά άτομο, στις δοσμένες κάθε φορά ιστορικές συνθήκες, αυτό το πρόσωπο δύναται να τραβήξει τον ξεχωριστό του δρόμο στη ζωή;


Η ατομική, υποστατική έννοια του προσώπου για πρώτη φορά προσδιορίσθηκε από τον Βοήθειο (480-525 μ.Χ.): Tο πρόσωπο είναι ατομική υπόσταση λογικής φύσης. Η λεξη υπόσταση προέρχεται απ’το ατενίζω που σημαίνει κατά λέξη «επιτυγχάνω μια σταθερή θέση από κάτω» ή στέκομαι μόνος μου. Μπορεί το άτομο να υπερβεί την κάθε υποστηρικτική υποδομή κ να συντηρείται εσωτερικά («εσωτερικά» ένα κοινωνικά διαμορφωμένο ον;), να ερμηνεύει τον εαυτο του με βάση τις προσωπικές του αξίες ή είναι τελικά αυτή η απόλυτη ελευθερία μια αυταπάτη;

Κύριος του εαυτού του (Επίκτητος) μπορεί να είναι ένας άνθρωπος με ανεξαρτησία, αυτοπροσδιορισμό κ αυτενέργεια. Όμως η ελευθερία, η αυτοαναφορά, η δυνατότητά για αυτοστοχασμό, ο αγώνας για υπέρβαση των φόβων κ η τόλμη για ανασφαλείς επιλογές δεν μπορούν παρά να οδηγήσουν ένα άτομο να διαγη ενα βιο τόσο διακριτο απ’την συμβατική ζωή των ανθρώπων που θα φαντάζει στα μάτια τους παράλογος.

Μια στάση ζωής τελικά απειλητική προς όλους εκείνους που προσπάθησαν να ανταποκριθούν με τον καλύτερο τρόπο στον κοινωνικό τους περίγυρο, που υιοθετείσαν αποδεκτούς ρόλους για να δημιουργήσουν τις πιο ασφαλείς κ ευνοϊκές συνθήκες για την ύπαρξη τους. Μέσω αυτής της συμμόρφωσης αυτοί άνθρωποι απαλλάχτηκαν απ΄τη προσπάθεια απελευθερωσης του εαυτού τους. Αν το έκαναν συνειδητά, τότε μιλάμε για μια ελεύθερη επιλογή;

Ο Πίνδαρος θα συμπλήρωνε το περίφημο απόφθεγμα του, Γίνε αυτός ο οποίος είσαι, κ εμείς εύκολα θα μπορούσαμε να προσθέσουμε, γίνε αυτός που μπορείς να γίνεις. Βέβαια μπορεί να γίνει πολλά πράγματα ένας άνθρωπος κ άρα το μόνο ορθά διατυπωμένο που θα μπορούσαμε να υποστηριξουμε είναι το γίνε αυτός που θελεις να γίνεις η τουλαχιστον αποφάσισε ποιος θέλεις να γίνεις (τουλάχιστον να είσαι εσύ αυτός που θα αποφασίσει).

Advertisements

~ από Epikss στο Οκτώβριος 17, 2012.

2 Σχόλια to “Ερωτήματα γυρω απο την ελευθερία”

  1. Άρα μπορείς να είσαι κύριος του εαυτού σου, βάζοντας τον μπροστά για την κατάκτηση της ιδανικής κοινωνίας – όπως εύστοχα την προσδιορίζει το άρθρο- προσφέροντας μέχρι και τη ζωή σου. Έχοντας αυτό ως βάση συμπληρώνω….. αποφασιστικά, δώσε αυτό που είσαι.

    Μου αρέσει!

  2. Από αυτά που κατάλαβα εγώ, το άρθρο περιπατάει σε 3,4 διαπιστώσεις. Παρατηρώντας αρχικά ότι η κοινωνία μεταβάλλεται, διαπιστώνει ότι μεταβάλλεται και ο άνθρωπος και οι συνθήκες ζωής του. Άρα 1ον δεν μπορούμε να μιλάμε για άνθρωπο και ελευθερία στατικά και απόλυτα. Έχουν ιστορικό και σχετικό χαρακτήρα.

    Έπειτα αναφέρει: «Θα πρέπει να δούμε τον άνθρωπο ως μια συνιστώσα στοιχείων, σχέσεων, ιδιοτήτων και διεργασιών. Θα πρέπει να συμπεριλάβουμε την αλληλεπίδραση των ανθρώπων με το φυσικό περιβάλλον για τη διατήρηση της ζωής τους και την… κοινωνία που στη συνεχεία διαμορφώνει διαλεκτικά και αυτή τον άνθρωπο.». 2η διαπίστωση λοιπόν, το άτομο δεν είναι ένα ολοκληρωμένο απομονωμένο πράγμα που πλάθει τον εαυτό του μονάχο του αλλά διαμορφώνεται ιστορικά στην αλληλεπίδραση του με τη κοινωνία του. Μήπως η συνείδηση του λοιπόν δεν του ανήκει; «τα παθοι και οι φοβίες του ανθρώπου ειναι προϊόντα του πολιτισμού του».

    Παρακάτω αναφέρει «Σε κάθε ιστορική περίοδο και δοσμένη κοινωνία θα ήθελα να δεχτώ οτι αρκεί για έναν άνθρωπο να έχει αυτογνωσία και αυτενέργεια ώστε να καλείται ελεύθερος». 3ο ερώτημα λοιπόν, μπορεί να διαμορφώσει το ιδιο το άτομο τη συνείδηση του αποκτώντας επίγνωση των κοινωνικών αντιλήψεων που εχουν συσσωρευτεί στο μυαλό του; Να γίνει ετσι αναδημιουργός της προσωπικότητας του (η κοινωνία πάντοτε θα τον αναπλάθει) και αν ναι, είναι αυτό αρκετό για να το αποκαλέσουμε ελεύθερο;
    «Πρέπει λοιπόν να δεχτούμε οτι η σχετική αυτογνωσία την οποια μπορεί να κατακτήσει ενας άνθρωπος και η σχετική αυτενέργεια που αυτη του επιτρέπει εξακολουθούν να ειναι αρκετά ωστε να αποκαλείτε ελευθερος; Μπορεί το άτομο σε συγκεκριμένες συνθήκες να κατανοήσει τον ευατο του και το κόσμο; Να προσδιορίσει τα ιστορικά όρια της ελευθερίας του;».
    Εδώ διαπιστώνει την ψευδαίσθηση της απόλυτης ελευθέριας όπως πολλοί την αντιλαμβάνονται και παρακάτω θέτει το ερώτημα αν τελικά η διαφύλαξη της ζωης (επιβίωση) είναι ανώτερο ιδανικό από τη πάλη του ατόμου για ανεξαρτησία. Μια παλη που όπως το αντιλαμβάνομαι είναι μαχη ενάντια στη άγνοια (του εαυτού και της πραγματικότητας-κοινωνίας). Γιατι μονο αν καποιος αντιλαμβάνεται τον ευατο του και το πώς αυτος διαμορφώνεται από τη κοινωνία που ζει μπορει να αξιώσει τη παραμικρή ελευθερία και να αντιλαμβάνεται τα σχετικά της ορια. Αυτή η αντιληψη όμως θα τον διαμορφώσει ετσι που θα επιδράσει και στη κοινωνία του συνολικα, αφου το κάθε ατομο αποτελεί κοματη της.

    Αρα φιλε vrahma ετσι μπορώ να καταλάβω αυτό που ειπες, «μπορείς να είσαι κύριος του εαυτού σου, βάζοντας τον μπροστά για την κατάκτηση της ιδανικής κοινωνίας». Γιατι το σχετικά ελεύθερο ατομο αναγκαστικά θα αλληλεπιδράσει με το κοσμο του και θα δώσει αυτό που είναι (όπως ειπες). Δεν ξερω όμως ποσο ρευστά εναι τα όρια και αν το άτομο μπορει να είναι σίγουρο για την ιδανική κοινωνία. Αν μπορει να είναι σίγουρο για το ότι η επιλογη του να παλέψει για αυτήν ηταν μια προσωπική και ελεύθερη επιλογή. Και για το αν είναι αρκετό καποιος να καλείται κύριος του εαυτού του επειδη αφοσιώνεται σε καποιο ιδανικό μεγαλύτερο από αυτόν. Παρόλο που η εύρεση του σωστού ιδανικού απευθείας προϋποθέτει έναν άνθρωπο με αντίληψη της πραγματικότητας στο χρόνο που τη ζει και του ρόλου του μέσα σε αυτή.

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s