Το νόημα της ζωής – Προμηθέας ή Σίσυφος; (ΙI)

lifeΗ σύνδεση του νοήματος της ζωής με την ανθρώπινη εργασία και την κοινωνική της χρησιμότητα οδηγεί την κουβέντα μας σε πιο σύνθετα μονοπάτια.

.

.

Αφού απομακρυνθήκαμε από μεταφυσικές αντιλήψεις περί απόλυτης ευτυχίας και εφόσον προσπεράσαμε την ατομική οπτική (Γιατί βρίσκομαι ΕΓΩ στο κόσμο τούτο;) ως περιορισμένη. Δηλαδή ως μια ερώτηση στην οποία το κάθε μεμονωμένο άτομο δεν μπορεί να βρει απάντηση έξω απ’τους κόλπους της κοινωνίας του (μάλιστα, όποια απάντηση κι αν δώσει θα διαπιστώσει περίτρανα ότι η απάντηση αυτή εξαρτάται απ’τη σχέση που αναπτύσσει ο κάθε άνθρωπος με τους συνανθρώπους του και το ρόλο που αποκτά μέσα στη κοινωνία). Αφού προχωρήσουμε ως εδώ λοιπόν, τότε προκύπτουν άλλου είδους ερωτήματα.

“Ο πόνος πάντοτε ζητά να μάθει την αιτία του, ενώ η ηδονή έχει την τάση να κλείνεται στον εαυτό της και να μην γυρίζει να κοιτάξει προς τα πίσω”.  Φ Νίτσε

Ο άνθρωπος πασχίζει να απαντήσει τα ενοχλητικά ερωτήματα μονάχα όταν αυτά προβάλουν ως υπαρκτές προβληματικές απ’την ίδια του την ύπαρξη. Όταν βιώνουμε ευχάριστες περιόδους αφηνόμαστε στην ευκολία και τη συνήθεια και έτσι ο νους γίνεται νωθρός. Μόνο μέσα απ’τα βάσανα μαθαίνει ο άνθρωπος, η ευτυχία διδάσκει μονάχα το πόσο παροδική είναι αλλά ο πόνος μας εξαναγκάζει να αναζητήσουμε τις αιτίες της δυστυχίας μας.


Η πνευματική κατάσταση του ανθρώπου στην περίοδο της καπιταλιστικής οικονομικής και πολιτιστικής κρίσης καθορίζεται απ’το ότι, με την ανασφάλεια που επικρατεί στο σύστημα αξιών του και την αστάθεια που αντιμετωπίζει η οικονομία του, γίνεται τελικά και ο ίδιος ανασφαλής σχετικά με τον εαυτό του. Η μορφή – σύμβολο για την εποχή μας δεν είναι πια ο ασυμβίβαστος Προμηθέας (που σύμφωνα με τον μύθο έκλεψε τη φωτιά από τους θεούς και την έδωσε στους ανθρώπους). Η επιστήμη, η τεχνολογία και η φιλοσοφία με την ορθολογική της σκέψη είχαν ταυτιστεί με το προμηθέα που εξόπλισε τους ανθρώπους ώστε να απελευθερωθούν απ’τις φυσικές αναγκαιότητες και έτσι να αναδυθούν απ’τα σκοτάδια της μεταφυσικής και της άγνοιας.

Η διάψευση της υπόσχεσης ομως για υλική αφθονία που είχε δοθεί στην βιομηχανική εποχή, η ανικανότητα της επιστήμης να επουλώσει τις πληγές της ανθρωπότητας και η αδυναμία της φιλοσοφικής ανάλυσης να δαμάσει τις αντιφάσεις της μοντέρνας κοινωνίας και να δείξει ξεκάθαρα κάποια διέξοδο μετέδωσαν στον άνθρωπο ισχυρές δώσεις απαισιοδοξίας. Ο σύγχρονος άνθρωπος φαίνεται να αντιμετωπίζει με επιφυλακτικότητα τα μεγάλα ιδανικά και συγκεντρώνει όλες τους τις δυνάμεις στο να μπορέσει απλώς να επιβιώσει στις αντίξοες συνθήκες που αντιμετωπίζει. Αυτά τα χαρακτηριστικά καθιστούν ως μορφή – σύμβολο της εποχής μια άλλη μυθική φιγούρα, τον ακούραστο Σίσυφο.

Ο μύθος λέει ότι επειδή βλασφήμησε, οι θεοί τον καταδίκασαν να σπρώχνει αδιάκοπα ένα βράχο προς την κορφή του βουνού. Μόλις όμως έφτανε στο τέρμα, ο βράχος κατρακυλούσε κάτω και έπρεπε ο Σίσυφος να ξαναρχίσει πάλι απ’την αρχή. Μια προσπάθεια δίχως τέλος και δίχως ανταμοιβή. Να αντέξει ή να δραπετεύσει – αυτό είναι για το Σίσυφο το ερώτημα. Κι ο Σίσυφος δεν δραπετεύει, αλλά αντέχει. Κάθε πρωί κολλάει πάνω στο βράχο κι αρχίζει να σπρώχνει. Που βρίσκεται η κρίσιμη στιγμή στη ζωή του Σίσυφου; Όσο χρόνο κυλάει το βράχο προς τα πάνω, όλα φαίνονται καλά (όπως κι ο εργάτης στα μεγάλα αυτοματοποιημένα εργοστάσια που φαντάζει ζωντανός και γεμάτος ενέργεια λόγω της παραγωγικότητας του). Ο Σίσυφος βρίσκεται σε δράση, κάνει πρόοδο και κατά τη διάρκεια της δράσης αυτής υπάρχουν για αυτόν ακόμη και στιγμές ευτυχίας. 

Η κρίσιμη στιγμή έρχεται όταν φτάνει στην κορυφή του βουνού, βλέπει τον βράχο να κατρακυλάει προς τα κάτω και σκέφτεται αν θα πρέπει να τον ακολουθήσει. Ποια είναι η δύναμη που θα δώσει στο Σίσυφο κουράγιο να κατέβει και να ξαναπάρει τον βράχο για να τον ανεβάσει και πάλι μέχρι την κορυφή; Καθώς το αναρωτιέται, αναδεικνύεται για αυτόν το ερώτημα για το νόημα της ζωής του. Είναι το ίδιο ερώτημα στο οποίο θα μπορούσε να οδηγηθεί και ο σύγχρονος άνθρωπος της τεχνολογικής κοινωνίας των ορθολογικών επιτευγμάτων, επειδή δεν παραιτείται και δεν απελπίζεται αλλά παρά τα αδιέξοδα που αντιμετωπίζει ελπίζει και εμπιστεύεται.


Όταν γύρω απ’τον άνθρωπο συντελείται παρακμή ιδανικών, βασιλεύει διαφθορά και ανηθικότητα τότε το άτομο δεν είναι σίγουρο για το ποιες αξίες ισχύουν στην κοινωνία του ή αν υπάρχουν καθόλου αξίες. Δεν είναι σίγουρος με βάση ποιες αξίες πρέπει να ζήσει και ποιες αξίες πρέπει να διδάξει στα παιδιά του. Τότε, πολύ φυσικά αρχίζει να αμφισβητεί το νόημα της ζωής του. Αυτή η αμφισβήτηση είναι επώδυνη, γεμάτη πυώδη ερωτηματικά και μια αίσθηση ματαιότητας. Αν είναι ο προμηθέας ή ο Σίσυφος η μορφή σύμβολο της εποχής μας είναι ένα ερώτημα που μας αναγκάζει να σκεφτούμε το για ποια εποχή μιλάμε. Άραγε η εποχή μας σημαίνει το ίδιο πράγμα για όλους, χωρίς εξαίρεση, τους ανθρώπους που ζουν σήμερα;

Κάποιος ίσως θα μπορούσε να δει τη δραστηριότητα του Σίσυφου μέσα από ένα πιο θετικό πρίσμα. Να υποστηρίξει δηλαδή ότι δεν είναι απλώς μια μάταιη αγγαρεία αλλά μια σκληρή εργασία που απαιτεί δύναμη και θέληση. Άλλωστε, κατά τη διάρκεια της ζωής μας όλοι επιτελούμε δραστηρίοτητες χωρίς νόημα, απλώς επειδή πρέπει και τις δεχόμαστε σαν πεπρωμένο που δεν αλλάζει. 

Το σημαντικό όμως για εμάς όσον αφορά το Σίσυφο είναι η ώρα που γεννιέται στο μυαλό του το ερώτημα για το νόημα της ζωής του. Η στιγμή δηλαδή που κοιτάει ανήμπορος το βράχο να κατρακυλά. Όταν ο παραλογισμός της πράξης του έχει φτάσει στο μέγιστο σημείο και γκρεμίζεται ολάκερη η προσπάθεια του. Τι στιγμή που δίνει τη μάχη να βρει δύναμη και αυτοπεποίθηση όταν η παραίτηση και η απελπισία απειλούν να νικήσουν.

Συμβαίνει συχνά άλλωστε, να αναρωτιέται κανείς για το νόημα της ζωής του όταν κάτω από αντίξοες συνθήκες αυτό που μέχρι τότε θεωρούσε φυσιολογικό μπαίνει σε αμφισβήτηση. Όταν η αναμενόμενη επιτυχία καθυστερεί, το όφελος δεν φαίνεται και η ματαιότητα κυριαρχεί. Μια τέτοια άβολη κατάσταση υψώνει μπροστά από κάποιον με βιαιότητα ερωτήματα που δεν είχε μέχρι τότε σκεφτεί ή τα παρέκαμπτε.

Βέβαια αυτή δεν είναι η μόνη περίπτωση που αναρωτιέται κάποιος για τη ζωή του. Ακόμη κι όταν απαιτείται απ’τους ανθρώπους ιδιαίτερη επίδοση και μεγάλη αυτοσυγκέντρωση για να γίνει μια εργασία που φαντάζει σημαντική και που διαφαίνεται ξεκάθαρα η χρησιμότητα και το όφελος της, ακόμη και τότε οι άνθρωποι μπορούν να προβληματίσουν για το νόημα της. Αυτό δεν είναι άλλωστε, διόλου περίεργο, το “περίεργο” είναι ότι το ερώτημα γύρω απ’το νόημα μιας δραστηριότητας με την οποία ασχολούμαστε, θα εγείρει παράλληλα πάντα και το ερώτημα για το νόημα της ζωής γενικά.

Γιατί δεν αρκούν στον άνθρωπο πείρα, γνώση και ορθή κρίση για να τα βγάλει πέρα σε κάθε κατάσταση; Πρέπει αναγκαστικά να έχει μια ευρύτερη αντίληψη, μια αίσθηση ενός υψηλότερου σκοπού αλλιώς θα καταρρεύσει; Τελικά είναι τόσο άμεσα συνδεδεμένος για τον άνθρωπο, ο σκοπός με την εργασία του;


Αν προσπαθήσουμε να οδηγήσουμε το ερώτημα για το νόημα της ζωής πίσω στο σημείο όπου ξεκινάει θα φτάσουμε: στη θεμελιώδη και ζωτικότερη δραστηριότητα που για τη διατήρηση της ζωής βρίσκεται σε συνεχή, πρακτική αλληλεπίδραση με τη φύση – στην εργασία. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος θα έπρεπε να σκέφτεται μόνο το νόημα της εργασίας του και έτσι θα γλίτωνε από όλα τα άλλα υπαρξιακά ερωτήματα. Αλλά είναι βέβαιο ότι η πρωταρχική πηγή του προβληματισμού για το νόημα της ζωής βρίσκεται στην αναγκαιότητα η εργασία να είναι μια δημιουργική δραστηριότητα με συλλογική χρησιμότητα.

Η ικανότητα της ανθρωπότητας κι η τάση της να βάζει ξανά και ξανά στον εαυτό της το ερώτημα για το νόημα της ύπαρξης, συνδέονται με το γεγονός ότι η εργασία αναγκάζει συνεχώς τον άνθρωπο, πριν αρχίσει να εργάζεται, να προετοιμάζει ιδεατά στο μυαλό του τη διαδικασία της εργασίας. Αυτό διαφοροποιεί την ανθρώπινη εργασία από κάθε δράση των ζώων. Τελικά πρόκειται για την ικανότητα του ανθρώπου για σκόπιμες δραστηρίοτητες που τον οδηγεί στο ερώτημα για το νόημα της ζωής.

Συχνά το ερώτημα για το νόημα μα συγκεκριμένης πράξης απαντιέται όταν είναι σίγουρος ο σκοπός μας. Προσπαθώντας να βρούμε το νόημα της δράσης μας ονομάζουμε πρώτα το σκοπό και το αναμενόμενο όφελος για την ομάδα, την τάξη, την κοινωνία. Αυτό αποσαφηνίζει ότι το ερώτημα για το νόημα μιας δραστηριότητας διαφέρει από εκείνο για το σκοπό της. Ο σκοπός αφορά περισσότερο εμάς τους ίδιους, ενώ το νόημα έχει γενικότερες προεκτάσεις. Μια θετική απάντηση στο ερώτημα για το νόημα έχει ιδιαίτερη βαρύτητα για τον άνθρωπο που ασκεί την δραστηριότητα. Του χαρίζει επιβεβαίωση και τον παροτρύνει. 

Το ερώτημα για το σκοπό όμως είναι μια σημαντική προϋπόθεσή για το ερώτημα του νοήματος. Το ερώτημα για το νόημα αποτελεί επέκταση, συμπλήρωση και τελειοποίηση του ερωτήματος για το σκοπό. Η δράση έχει τόσο περισσότερο νόημα, όσο πετυχαίνει καλύτερα τους σκοπούς που μπήκαν και τους στόχους που τοποθετήθηκαν. Όσο μεγαλύτερη είναι η σημασία αυτών των στόχων για την κοινωνία τόσο πλουσιότερο το νόημα.


“Το περιεχόμενο της προσωπικής ζωής εξαρτιέται πριν απ΄ολα απ’ τις κοινωνικές σχέσεις”.  Γιόαχιμ Μύλλερ

“Η κοινωνία στην οποία ζω, δίνει νόημα στη ζωή μου”.  Αντρέας Χίλ

Τα παραπάνω γνωμικά τονίζουν την εντελώς επίγεια προέλευση του ερωτήματος για το νόημα της ζωής και την επίδραση που ασκούν οι κοινωνικές σχέσεις στις αντιλήψεις των ανθρώπων για αυτό το νόημα. Γίνεται φανερό ότι μια ικανοποιητική απάντηση στο ερώτημα για το νόημα τη ζωής εξαρτιέται άμεσα από τον προσανατολισμό σε κάτι που ξεπερνάει το Εγώ.

Μια κοινωνία προσφέρει στους ανθρώπους απαντήσεις στο ερώτημα για το νόημα της ζωής τόσο πιο ικανοποιητικές, όσο πιο σαφής είναι η προοπτική της, όσο πιο ξεκάθαρα διαγράφεται το αύριο μέσα στο σήμερα. Όσο πιο σίγουρα γνωρίζω ότι η δράση μου συμβαδίζει με μια καθαρή προοπτική της κοινωνίας στην οποία ζω, τόσο περισσότερο νόημα έχει η προσφορά μου, τόσο πιο ικανοποιητική είναι η προσπάθεια μου. Αν όμως το ερώτημα για το νόημα της ζωής εξαρτάται τόσο πολύ απ’τις κοινωνικές σχέσεις, έχει τότε το μεμονωμένο άτομο κάποια δυνατότητα επιλογής στην αναζήτηση αυτής της απάντησης;

Η ευτυχία είναι για μένα κίνηση προς ένα στόχο με νόημα, που θα πρεπε κανείς να τον τοποθετεί διαρκώς ψηλότερα.  Γιόχεν Γκέλινγκ

Νόημα της ζωής δεν υπάρχει. Μπορεί όμως κανείς να δώσει στη ζωή του ένα περιεχόμενο”.  Ιρις Κρύγκερ

Εν μέρη έχουν δίκιο ο Γ.Γκέλινγκ και η Ι.Κρύγκερ , όταν τονίζουν ότι η απάντηση στο ερώτημα για το νόημα της ζωής ή η απόφαση να πασχίσεις για ένα στόχο που τον νιώθεις γεμάτο νόημα, αποτελεί προσωπική απόφαση. Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί από κανέναν άλλον εκτός από μένα. Εγώ αποφασίζω το συγκεκριμένο επάγγελμα, εγώ επιλέγω να ταυτιστώ με τους στόχους μιας τάξης, ενός κόμματος, ενός κράτους και να συμμετέχω στον αγώνα τους. Εγώ δίνω τελικά στη ζωή μου ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο και μια καθορισμένη κατεύθυνσή. Τις αποφάσεις που παίρνει ο κάθε άνθρωπος αναζητώντας το νόημα της ζωής του, κανείς δεν μπορεί να του τις αναιρέσει ή να του τις υπαγορεύσει.

Το άτομο από μόνο του δεν μπορεί να δώσει νόημα στη ζωή του. Η κοινωνία τροφοδοτεί με περιεχόμενο τα μέλη της. Το άτομο μπορεί μονάχα να μοχθήσει για να βρει το σκοπό του μέσα στην κοινωνία”.  Epikuross

Ο καθένας βέβαια γνωρίζει πόσες σκέψεις προηγούνται μιας τέτοιας απόφασης. Συχνά προηγούνται και άλλες αποφάσεις ή προτάσσονται επιλογές γενικότερου χαρακτήρα. Για τι ή ενάντια σε τι αποφασίζει κάποιος, εξαρτάται απ’την κοινωνία στην οποία ζει. Δηλαδή απ’τις αντιθέσεις που σπρώχνουν μπροστά την ανάπτυξη της, απ’τα συμφέροντα, τις ταξικές δυνάμεις, την ιστορική της προοπτική, απ’τις δυνατότητες που υπάρχουν και τις ιδέες που σφραγίζουν την πνευματική της ζωή. Συνεπώς, δεν βρίσκει κανείς απάντηση για το νόημα της ζωής σε μια ατομική αναζήτηση, μέσα στην ήρεμη καμαρούλα του όπου αποτραβιέται απ’τον κόσμο.


Η ανταπόδοση απ’την εργασία είναι η ικανοποίηση που σας δίνει η ανάγκη του κόσμου για την εργασία αυτή. Τότε ο κόσμος είναι παράδεισος. Όταν αντίθετα έχεις μια δουλειά που απεχθάνεσαι και που ο κόσμος δεν την χρειάζεται, η ζωή είναι κόλαση”.  Ε.Μπ.Ντιμπουά

Μια μεγάλη πανώλη του εικοστού αιώνα είναι το γενικευμένο αίσθημα της προσωπικής έλλειψης νοήματος. Τόσοι πολλοί άνθρωποι βρίσκονται χωρίς σταθερή αίσθηση σκοπού ή νοήματος που η έλλειψη αυτή έχει αρχίσει να θεωρείται φυσιολογική. Στο σημείο αυτό θα ξανά διαχωρίσουμε το νόημα απ΄το σκοπό γιατί θα μας βοηθήσει να φτάσουμε σε ένα τελικό συμπέρασμα.

Σκοπός είναι ένα τελειωτικό αποτέλεσμα ή αντικείμενο προς επίτευξη, είναι ένας στόχος. Το νόημα έχει να κάνει με το πως κατανοούμε τη ζωή μας σε διαρκή βάση. Το νόημα υπάρχει στο τρόπο με τον οποίο γίνονται τα πράγματα και στο λόγο για τον οποίο γίνονται και όχι απαραίτητα στο τελικό αποτέλεσμα. Αν έχουμε κάποιο σκοπό, τότε η κατανόηση του νοήματος μπορεί να μας βοηθήσει να τον πετύχουμε. Αν όμως δεν έχουμε σκοπό ή η κοινωνία δεν μας επιτρέπει να ανακαλύψουμε κάποιον που μας αρμόζει τότε το νόημα είναι λιγότερο χρήσιμο για μας.

Συνεπάγεται πως αν ο σκοπός με τον οποίο μας τροφοδότησε η κοινωνία είναι παράλογος ή αντιτιθεται στο γενικό καλό τότε το νόημα που θα μας προσδώσει θα είναι για εμάς αφόρητο. Σε μια κοινωνία που καταπιέζει ακόμη και τις πιο βασικές ανθρώπινες ανάγκες, ο μόνος υγιής σκοπός που μπορεί να τοποθετηθεί απ’τον άνθρωπο είναι ο ανασχηματισμός αυτής της κοινωνίας. Αυτός ο σκοπός είναι στις δοσμένες συνθήκες ο μόνος που μπορεί να προσδώσει ικανοποιητικό νόημα στις ζωές μας.

Διαφορετικά θα παραμένουμε εγκλωβισμένοι σαν το Σίσυφο σε μια μια αέναη επανάληψη δραστηριοτήτων δίχως σκοπιμότητα που συνθέτουν μια ζωή χωρίς νόημα. Και όπως ο τραγικός Σίσυφος που ανήμπορος παρακολουθεί τον βράχο να κατρακυλά στο έδαφος, έτσι και εμείς διαρκώς θα παρατηρούμε τον παραλογισμό των ανούσιων πράξεων μας.



Βιβλιογραφία :

Η θεωρία του σκοπού της ζωής. Συγγραφείς: Φρίντριχ Νίτσε

ΤΑΟ ΤΕ ΚΙΝΓΚ – Συγγραφείς : ΛΑΟ ΤΣΕ

Πλάτωνας όχι Πρόζακ! Η εφαρμογή της φιλοσοφίας στα καθημερινά προβλήματα. Συγγραφείς: Λου Μαρίνοφ

Πρώτες γνώσεις στη Μαρξιστική Λενινιστική Φιλοσοφία. Για νέους εργάτες, μαθητές, φοιτητές. Συγγραφείς: Έριχ Άλφρεντ ΧανΆλφρεντ Κόζινγκ

~ από Epikss στο 25 Οκτωβρίου, 2012.

2 Σχόλια to “Το νόημα της ζωής – Προμηθέας ή Σίσυφος; (ΙI)”

  1. […] […]

    Μου αρέσει!

  2. […] Το νόημα της ζωής – Προμηθέας ή Σίσυφος; (ΙI).  <—  LINK […]

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s