Το τέρας μέσα μας: Το πείραμα Μίλγκραμ (Διαφορετική ερμηνεία )

42db941f382ca42f7fe3b6c17a6e8a5dΤις τελευταίες μέρες μου τράβηξε τη προσοχή ενα άρθρο που φαίνεται να ενδιαφέρει πολύ κόσμο. Το βλέπω τακτικά να αναδημοσιεύεται κ να αναρτάται στο Facebook. Πρόκειται για μια αναφορά στο πείραμα του Μίλγκραμ κ έχει τίτλο : Το τέρας μέσα μας. Δεν θα το παραθέσω ολόκληρο για λόγους οικονομίας χώρου αλλά όποιος θέλει εύκολα μπορεί να το βρει.

Απόσπασμα απ΄το άρθρο : Το τέρας μέσα μας: Το πείραμα Μίλγκραμ (ολόκληρο ΕΔΩ )

Το πείραμα του Μίλγκραμ είναι ένα απ’τα πιο γνωστά αντιδεοντολογικά πειράματα της ψυχολογίας, ουσιαστικά μια «φάρσα» που ξεγύμνωσε την ανθρώπινη ψυχή. Το 1961, ο Μίλγκραμ, επίκουρος καθηγητής ψυχολογίας στο Γέιλ, αποφάσισε να μελετήσει την υπακοή στην εξουσία. Είχαν περάσει λίγα μόνο χρόνια από τα φρικτά εγκλήματα των Ναζί κ γινόταν μια προσπάθεια κατανόησης της συμπεριφοράς των στρατιωτών κ αξιωματικών των SS, οι οποίοι είχαν εξολοθρεύσει εκατομμύρια αμάχων. Η ευρέως αποδεκτή εξήγηση –πριν το πείραμα- ήταν η αυταρχική τευτονική διαπαιδαγώγηση κ η καταπιεσμένη –κυρίως σεξουαλικά- παιδική ηλικία των Γερμανών. 

Ό Μίλγκραμ ως κοινωνικός ψυχολόγος πίστευε ότι αυτού του είδους η υπακοή δεν μπορεί να είναι αποτέλεσμα μόνο της προσωπικότητας, αλλά περισσότερο των πιεστικών συνθηκών. Τα υποκείμενα του πειράματος ήταν εθελοντές κ καλούνταν έναντι αμοιβής να συμμετέχουν σε ψυχολογικό πείραμα. Χώριζονταν σε ζεύγη – ο ένας έπαιρνε το ρόλο του «μαθητευομένου» κ ο άλλος του «δασκάλου». Ο μαθητευόμενος δενόταν χειροπόδαρα σε ηλεκτρική καρέκλα κ του έδιναν να μάθει δέκα ζεύγη λέξεων. Ο «δάσκαλος», απ’την άλλη, καθόταν μπροστά σε μια κονσόλα ηλεκτρικής γεννήτριας με δέκα κουμπιά: «15 βολτ, 30 βολτ, 50 βολτ κλπ.» Το τελευταίο κουμπί έγραφε: «450 βολτ. Προσοχή! Κίνδυνος!». Πίσω απ’το «δάσκαλο» στεκόταν ο υπεύθυνος του πειράματος κ έλεγε: «Θα λέτε την πρώτη λέξη απ’τα ζεύγη στο μαθητευόμενο. Αν κάνει λάθος θα σηκώσετε το πρώτο μοχλό κ θα υποστεί ένα ηλεκτροσόκ 15 βολτ. Σε κάθε λάθος θα σηκώνετε τον αμέσως επόμενο μοχλό».

milgramΣτα 345 βολτ ο «μαθητευόμενος» τραντάζεται ολόκληρος, ουρλιάζει κ χάνει τις αισθήσεις του. Ο «δάσκαλος», ιδρωμένος, κοιτάει τον πειραματιστή. «Μην ανησυχείτε», λέει εκείνος, «το πείραμα είναι απολύτως ελεγχόμενο… Συνεχίστε με τον τελευταίο μοχλό.»… Πόσοι απ’τους εθελοντές έφτασαν ως τον τελευταίο μοχλό;  Μόλις το 5% των «δασκάλων» αρνήθηκαν εξ’ αρχής να συμμετάσχουν σtο πείραμα κ αποχώρησαν. Το υπόλοιπο 95% προχώρησε πολύ το πείραμα, πάνω απ’τα 150 βολτ. Κ το 65%… Έφτασε μέχρι τον τελευταίο μοχλό, τα πιθανότατα θανατηφόρα 450 βολτ! 

Όμως δείτε τι συμβαίνει στην κοινωνία μας, κάθε μέρα. Ο υπάλληλος της ΔΕΗ που δέχεται να κόψει το ρεύμα από άνεργο ή άπορο, ξέροντας ότι τον υποβάλει σε διαρκές βασανιστήριο κ πιθανότατα θέτει σε κίνδυνο τη ζωή του, ανήκει στο 65% του τελευταίου μοχλού. Κ δεν είναι καθόλου κρυπτοσαδιστής. Απλά ακολουθάει εντολές. Ο υπάλληλος του σούπερ-μάρκετ που σου δίνει το χαλασμένο ψάρι κ σε διαβεβαιώνει ότι είναι φρέσκο δε σε μισεί, παρότι γνωρίζει ότι μπορεί να πάθεις κ δηλητηρίαση. Ο αστυνομικός που ραντίζει με χημικά τους διαδηλωτές δεν είναι κρυπτοσαδιστής – Απλώς κάνει τη δουλειά του. Ο υπάλληλος της τράπεζας που υπογράφει την κατάσχεση κάποιου σπιτιού για ευρώ χρέος, θα έφτανε ως τον τελευταίο μοχλό στο πείραμα…. Αν όμως δούμε κ την πλευρά του 5% που αρνήθηκε να υπακούσει θα καταλάβουμε ότι κανένας δεν είναι άμοιρος ευθυνών. 

milgram-shock-box


Όπως αντιλαμβάνεστε πρόκειται για κακογραμμένο άρθρο αγνώστου συγγραφέως που σε αρκετά σημεία παραπλανάει. Ειναι ξεκάθαρο πως οι ελλιπείς γνώσεις του αρθρογράφου τον εξωθούν σε στρεβλές σκέψεις. Γίνεται χρήση εννοιών που φθάνει συχνά σε σημείο αυθαιρεσίας, γεγονός που καθιστά δύσκολη την κατανόηση του κείμενου. Οι αντιφατικοί συλλογισμοί είναι τόσο ισχυροί που εντυπωσιάζει οχι μόνο με την άγνοια για όσα θέματα πραγματεύεσαι αλλά κ με την βεβαιότητα με την οποία περιβάλλει την άγνοια αυτή.

Ας ξεκινήσουμε απ’τον αντιδραστικό τίτλο. Το τέρας μέσα μας. Ο τίτλος δείχνει να υπαινίσσεται διάφορα αντιεπιστημονικά σενάρια του στυλ: υπάρχει θεμελιώδης ανθρώπινη φύση, η φύση αυτή κρύβει ένα τέρας μέσα της, τα ένστικτα του ανθρώπου είναι βίαια κλπ. Το πείραμα ξεγύμνωσε την ανθρώπινη ψυχή, μας λέει μετά κ ως ψυχή δεν γνωρίζω τι εννοεί αλλά το βέβαιο είναι οτι υπαινίσσεται μια αμετάβλητη ανθρώπινη φύση, η οποία προφανώς έχει τα «τερατώδη» χαρακτηριστικά που αποκάλυψε το πείραμα. Είναι ξεκάθαρη λοιπόν, η ιδεαλιστική προσέγγιση κ οι δεκάδες μεταφυσικοί βούρκοι που ανοίγονται κάτω απ’το έδαφος στο οποίο ο αρθρογράφος στηρίζει την ανάλυση του.

Το ίδιο το πείραμα όμως τον ωθεί σε αντιφάσεις κι άθελα του κ σε μερικά ορθά συμπεράσματα. Ό Μίλγκραμ ως κοινωνικός ψυχολόγος πίστευε ότι αυτού του είδους η υπακοή δεν μπορεί να είναι αποτέλεσμα μόνο της προσωπικότητας, αλλά περισσότερο των πιεστικών συνθηκών. Τι μας λέει εδώ; Μας λέει οτι ίσως να μην υπάρχει μια καθορισμένη μορφή της ανθρώπινης Προσωπικότητας, αλλά να διαμορφώνεται απ’τις «πιεστικές» συνθήκες. Λες και θα ήταν δυνατόν το ίδιο πείραμα σε διαφορετικές εποχές κ διαφορετικές κοινωνίες όπου έχουν διαμορφωθεί διαφορετικοί άνθρωποι, να έβγαζε το ίδιο αποτέλεσμα; Τότε όμως γιατί το πείραμα ξεγύμνωσε την ανθρώπινη ψυχή; Το μόνο που θα μπορούσαμε να δεχτούμε είναι οτι ξεγύμνωσε τάσεις σε συγκεκριμένους ανθρώπους, μιας δοσμένης εποχής κ μιας καθορισμένης κοινωνίας. Αυτό όμως είναι το μόνο που δεν αναλύει ο αρθρογράφος. Τι είδους άνθρωποι ήταν αυτοί που έλαβαν μέρος στο πείραμα; Ήταν νέοι ή ηλικιωμένοι; Ήταν μέλη της εργατικής τάξης ή αστοί; Τι μορφωτικό επίπεδο είχαν;

Χωρίς να διευκρινίζει αυτά τα στοιχεία προχωράει σε βλακώδεις κ αυθαίρετες διαπιστώσεις. Είχαν περάσει λίγα μόνο χρόνια απ’τα φρικτά εγκλήματα των Ναζί κ γινόταν προσπάθεια κατανόησης της συμπεριφοράς των στρατιωτών των SS. Η ευρέως αποδεκτή εξήγηση –πριν το πείραμα- ήταν η αυταρχική τευτονική διαπαιδαγώγηση κ η καταπιεσμένη –κυρίως σεξουαλικά- παιδική ηλικία των Γερμανών» μας λέει. Αλλά εδώ αντιφάσκει, ενω πρώτα μίλησε για αποκάλυψη της ανθρώπινης ψυχής μετά αυτοαναιρέθηκε κ είπε οτι ευθύνονται οι συνθήκες για την «σαδιστική» Προσωπικότητα που επέδειξαν όσοι συμμετείχαν στο πείραμα. Μέσα σε μια μικρή παράγραφο όμως κατορθώνει να ξανά αυτοαναιρεθεί. Μας λέει οτι η διαπαιδαγώγηση των Γερμανών δεν ήταν η αιτία που οδήγησε τους στρατιώτες σε εγκλήματα πολέμου. Άρα δεν ευθύνονται οι συνθήκες (που έπλασαν τη Προσωπικότητα τους) τελικά;

002 Tarek (Moritz Bleibtreu)Τα συμπεράσματα του άρθρου μπορούμε να τα πάρουμε σοβαρά υπόψη μονάχα αν προορίζονται να περιγράψουν το πως είναι διαμορφωμένος ο σημερινός άνθρωπος κ οχι ως σκιαγράφηση του ανθρώπου γενικά. Κ όσον αφορά τα αποτελέσματα του πειράματος σχετικά με την άσκηση βίας ενός ανθρώπου απέναντι σε έναν άλλο, εδώ το θέμα σηκώνει διαφορετική ανάλυση. Η ερμηνεία του αρθρογράφου, οτι η τυφλή βια είναι αποτέλεσμα υποταγής στην αυθεντία, είναι τουλάχιστον ελλιπής. Εδώ  ξεκινάει η διαφορετική ερμηνεία του πειράματος Μίλγκραμ .


Μπορεί κάποιος βλέποντας τους παππούδες μας κ αναλύοντας τις κοινωνικές σχέσεις του χωριού, να σκεφτεί οτι η ψυχολογική βία στις παλιές παραδοσιακές κοινωνίες ήταν μεγαλύτερη. Τι να πρωτοκοιτάξουμε; Τη θέση της γυναίκας; Τον κοινωνικό εξοστρακισμό του κουτσού, στραβού κλπ; Την ξενοφοβία κ τον ρατσισμό; Η βία όμως στις παραδοσιακές κοινωνίες ήταν εξόφθαλμη αλλά οι κοινωνίες αυτές ήταν ωστόσο πολύ πιο συνεκτικές απ’ ότι είναι σήμερα κι αυτό οφειλόταν στους ισχυρούς προσωπικούς δεσμούς που ανέπτυσσαν μεταξύ τους τα μέλη κάθε κοινότητας,  Μπορεί να ήσουν έκθετος στο κουτσομπολιό των συγχωριανών σου, αλλά διατηρούσες στενές προσωπικές σχέσεις με τους περισσότερους απ’ αυτούς. Η σημερινή αόρατη βία όμως των απρόσωπων σχέσεων που προκαλεί ο ανταγωνισμός είναι πολύ πιο επικίνδυνη κ καταστροφική για τον άνθρωπο.

Οι ανθρώπινες σχέσεις στην ιστορική τους εξέλιξη περιλάμβαναν συχνά σχέσεις βίας (απ’τις πρωτόγονες φυλές που αγωνίζονταν για τροφή, ως τις ταξικές κοινωνίες), αλλά οι σύγχρονες σχέσεις παραγωγής έφεραν μεθόδους εξαναγκασμού σε βαθμούς ανυποψίαστους μέχρι πριν ένα αιώνα. Ο φεουδάρχης απολάμβανε δικαιώματα σπουδαιότερα από αυτά που απολαμβάνει μία μεγάλη πολυεθνική, αλλά οι πραγματικές εξουσίες του ήταν απείρως μικρότερες. Στο τέλος του 19ου αιώνα οι επιθέσεις του ιππικού εναντίον των διαδηλωτών ήταν λιγότερο επίφοβες απ’τα δακρυγόνα, τα ασφυξιογόνα, τα παραλυτικά αέρια ή τις πλαστικές σφαίρες. Τα μέσα που υπήρχαν για τον ‘προσανατολισμό’ του τρόπου σκέψης ήταν ακόμη τον καιρό εκείνο αστεία συγκριτικά με το σημερινό οπλοστάσιο. Για να διαπεράσουν τα τείχη της ιδιωτικής ζωής, οι ιδιωτικοί αστυνόμοι δεν διέθεταν τον σύγχρονο εξοπλισμό (μικροσκοπικά μικρόφωνα, φορητά κασετόφωνα, κρυφές κάμερες κλπ) για την παρακολούθηση της καθημερινής ζωής.

Ο 20ος αιώνας με την παγκοσμιοποίηση του καπιταλισμού υπήρξε το απόγειο της ανθρώπινης βίας. Δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, ο φασισμός κ η νεοαποικιοκρατία ταρακούνησαν για τα καλά μέσα στη βία κ τον φόβο την ανθρώπινη κοινότητα. Βεβαίως η βία παίρνει πολλές μορφές κι ο πόλεμος είναι απλά μία από αυτές. Πριν από αυτόν υπάρχει μία σειρά κλιμάκων βίας με αφετηρία την οικονομία, τις σχέσεις εργασίας, τις κοινωνικές ανισότητες, την φτώχεια, την ανεργία κλπ. Ο πολιτισμός που ανέπτυξε ο καπιταλισμός – με την αστικοποίηση, την εξειδίκευση κ εντατικοποίηση της εργασίας, τον καταναλωτικό προσανατολισμό της καθημερινής ζωής κ του ελεύθερου χρόνου, καθώς κ την ανάπτυξη του ανταγωνισμού που αποτελεί τον κοινό παρονομαστή της τάσης για πλουτισμό, καριέρα κ προσωπική καταξίωση – είχε ένα πολύ καταστροφικό αποτέλεσμα στην εξέλιξη της προσωπικότητας κ των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων: αποξένωσε τον άνθρωπο απ’τους συνανθρώπους του στην εργασία, στην γειτονιά, στις κοινές δραστηριότητες κ συναναστροφές, στις φιλίες, στον έρωτα κ στην οικογένεια.

Απ’τη στιγμή που στην εργασία κυριάρχησε η εκμετάλλευση κι ο ανταγωνισμός οι συνέπειες στην προσωπικότητα των ανθρώπων ήταν συντριπτικές. Ο ανταγωνισμός δεν αφορά μόνον τις επιχειρήσεις στις μεταξύ τους σχέσεις, αλλάκαλύπτει όλο το φάσμα των εργασιακών, κοινωνικών κ προσωπικών σχέσεων. Ο άνθρωπος γίνεται έτσι εχθρός του ανθρώπου, τάση που εξηγεί τον υποβόσκοντα φόβο κ την ασυνείδητη εχθρότητα που βασιλεύει στα μυαλά των ανθρώπων. Ο αποξενωμένος άνθρωπος είναι αυτός που υποτάσσεται σε ξένες κοινωνικές δυνάμεις, κανόνες κ θεσμούς, που ζει με εξωτερικά προσδιορισμένες αρχές κ νόρμες. Επειδή ο καπιταλιστικός άνθρωπος βρίσκεται συνεχώς σε ανταγωνισμό με τους άλλους για καριέρα, επιτυχία, χρήμα, κοινωνική θέση, αναγνώριση κ προβολή, αντιλαμβάνεται κ βιώνει την επιτυχία του ‘άλλου’ σαν προσωπική δική του αποτυχία, ενώ αντίθετα κάθε αδυναμία του ‘άλλου’ νιώθει ότι μεγαλώνει την προσωπική του ισχύ. Αυτός ίσως είναι ο λόγος που τα ΜΜΕ προβάλλουν τόσο έντονα τις καταστροφές, τη βία κ τη μιζέρια. Κάνουν τους τηλεθεατές να νιώθουν καλύτερα κ τους εξοικειώνουν συγχρόνως με την καθημερινή άσκηση βίας.

200740_399614906758999_1321548008_nΟ αγώνας για επιβίωση του ισχυρότερου είναι η ‘δαρβινική επιταγή’ του ανταγωνιστικού καπιταλισμού. Η εξουσία του χρήματος δηλαδη κ το κυνήγι για την απόκτησή της ειναι που καταπιέζει τους ανθρώπους προκαλώντας φόβο για τον ‘άλλο’, για τον συνάνθρωπο-ανταγωνιστή. Η ανταγωνιστική αναζήτηση του πλουτισμού, της κατανάλωσης κ της κυριαρχίας είναι τα μονοπάτια που οδηγούν στον δρόμο της ανθρώπινης αποξένωσης κ δυστυχίας. Το τραγικό είναι πως οι σύγχρονες κοινωνίες πέτυχαν να φέρουν τα μέσα συγκοινωνίας κ επικοινωνίας σε εξαιρετικό βαθμό τελειότητας κ ταυτόχρονα να ενισχύσουν την ανωνυμία που καθιστά κάθε επικοινωνία σχεδόν αδύνατη. Το γεγονός ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν πια να προκαλέσουν μεταξύ τους έναν αυθεντικό διάλογο είναι το πιο οξύ σύμπτωμα της παθολογίας της σύγχρονης εποχής.

Ένα ακόμη οξύ σύμπτωμα της σύγχρονης ψυχοπαθολογίας είναι ο εθισμός στην υποταγή των σχέσεων εξουσίας κ τη βία που αυτές ενσωματώνουν κ ασκούν. Στην πραγματικότητα η τάση για απόκτηση κ επιβολή εξουσίας, όπως κ η τάση εθισμού στην υποταγή της εξουσίας αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Ο φόβος φέρνει τον άνθρωπο σε κατάσταση που υποτάσσεται άθελά του, ακόμα κ όταν η εξωτερική πίεση δεν είναι πολύ δυνατή. Γι’ αυτό ο φόβος είναι ένα ιδεώδες μέσο για την άσκηση εξουσίας.  Ο φοβισμένος άνθρωπος είναι σχεδόν αδύνατο να αντισταθεί σε ένα πρόσταγμα – γιατί αυτός που τον προστάζει παίρνει μέσα του τη μορφή μιας αδιαφιλονίκητης αυθεντίας. Το πείραμα του Μίλγκραμ έδειξε οτι κάποιοι άνθρωποι είναι σε θέση να βασανίσουν αδιάκριτα άλλους, αρκεί ο βασανισμός να έχει μία επίσημη νομιμότητα κ να ελέγχονται από αυταρχική προσωπικότητα ή έκτακτες συνθήκες καταναγκασμού. Αυτο εξηγεί πως ολόκληρες κοινωνίες μπορούν να ασπασθούν τη φασιστική νοοτροπία κ υπό ορισμένες κοινωνικές κ πολιτικές προϋποθέσεις να οδηγηθούν σε αποτρόπαια μαζικά εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Αυτα ισχύουν όμως μόνο για το σημερινό άνθρωπο που ανατράφηκε απ΄το καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, δεν αποτελούν ξεγύμνωσει κάποιας σταθερής ανθρώπινης κατάστασης (ή ψυχής).

Κάποιες σκέψεις που απορρέουν απ΄το πείραμα ίσως γίνονται περισσότερο επίκαιρες σήμερα που μιλάμε για αύξηση των κοινωνικών συγκρούσεων κ ταξικών αντιθέσεων στην περίοδο της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Περίοδο που χαρακτηρίζετε απο διόγκωση της ανεργίας, την επιδείνωση των εργασιακών σχέσεων, την εκτίναξη της ανασφάλειας, την κατακόρυφη άνοδο της εγκληματικότητας, της αστυνομικής κ σχολικής βίας, της μετανάστευσης, της ξενοφοβίας κ του ρατσισμού, του σεξισμού, των βιασμών γυναικών, της κακοποίησης παιδιών, της πορνείας, της σωματεμπορίας, των ναρκωτικών, του αλκοολισμού, της παχυσαρκίας, της ανορεξίας, του ιντερνετικού εθισμού, των ψυχικών διαταραχών κ.α. Αποδεικνύεται ότι οι κοινωνικές αντιθέσεις κ εκδηλώσεις βίας έχουν πολλαπλασιασθεί παγκοσμίως, εξέλιξη που αποτελεί τον αδιάψευστο μάρτυρα της βαθιάς κρίσης του καπιταλισμού.

Όταν οι αντιθέσεις αυτές δεν πολιτικοποιούνται, δεν λαμβάνουν μορφή κοινωνικών εξεγέρσεων ή απεργιακών κινητοποιήσεων κ διαδηλώσεων ώστε να εξωτερικευτούν κ να βρίσκουν διέξοδο, τότε εξατομικεύονται στρέφοντας τον ένα άνθρωπο εναντίον του άλλου κ εναντίον του ίδιου του εαυτού. Αυτή η εσωτερικευμένη μορφή βίας είναι η πλέον επικίνδυνη. Γιατί είναι μη άμεσα ορατή, λαμβάνει χώρα στον μικρόκοσμο των ανθρώπινων σχέσεων κ δεν είναι εύκολα μετρήσιμη. Αυτή την βία ανέπτυξε μέχρι σημείου παράλυσης κ σήψης της κοινωνίας ο καπιταλισμός, βασιζόμενος στις αρχές της αποδοτικότητας, του ανταγωνισμού κ της διαρκούς ανάπτυξης… της εκμετάλλευσης για τη μεγιστοποίηση των κερδών δηλαδή. Ακόμη, λοιπόν κι άν η οικονομική κρίση που διανύουμε αντιμετωπισθεί με επιτυχία σε βάθος 15-20 ετών αποκαθιστώντας τις ισορροπίες των αγορών, ο βιασμός της ανθρώπινης συνείδησης που προκάλεσε καταδικάζει οριστικά κι αμετάκλητα το σημερινό σύστημα κοινωνικής οργάνωσης ως αδιέξοδο κ καταστροφικό για την ζωή.

capitalism11

Advertisements

~ από Epikss στο Σεπτεμβρίου 28, 2014.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s