Συναίσθημα – η επικράτηση της άγνοιας

brainΣυχνά λέμε «νιώθω ότι δεν θα τα καταφέρω». Η έκφραση αυτή όμως περιγράφει περισσότερο τη σκέψη πως δεν θα τα καταφέρουμε παρά το συναίσθημα της ανησυχίας.

Απ’τή παραπάνω σύγχυση προκύπτουν πολλές ¨απλές¨ παρεξηγήσεις. Η συνηθέστερη είναι να αποδίδουμε στο Συναίσθημα την ευθύνη για τη συμπεριφορά μας (Πολύ συχνά λέμε: θόλωσα από θυμό κ τον έβρισα – αγχώθηκα κ έχασα τη προσοχή μου κλπ). Αυτή η συλλογιστική αφήνει να εννοηθεί ότι οι καταστάσεις προκαλούν αυτοματα (χωρις τη διαμεσολαβηση της Σκεψης) μέσα μας συναισθηματικές αντιδράσεις που με τη σειρά τους διαμορφώνουν τη συμπεριφορά μας. Αυτο ισως συμβαίνει επειδη όταν βιώνουμε έντονα ένα συναίσθημα συχνα δεν αναγνωρίζουμε καν τη σκέψη που το δημιούργησε, κατακλυζόμαστε από αυτό κ δυσκολευόμαστε να αφουγκραστούμε κ να δαμάσουμε τη νοητική μας αλληλουχία.

«Μου έβαλε τις φωνές – εκνευρίστηκα – κ έχυσα το καφέ», ακούμε κάποιον να λέει κ μας φαίνεται λογικό. Αλλά αυτή η αλληλουχία (Ερέθισμα – αντίδραση – δράση) που φαντάζει σωστή, είναι λανθασμένη (σε αντίθεση με την σκέφτομαι – αισθάνομαι – συμπεριφέρομαι). Το συναίσθημα συχνά αναγνωρίζεται, λοιπόν, ως πρωταρχικός παράγοντας διαμόρφωσης της συμπεριφοράς κ υποτιμάται έτσι ο ρόλος της σκέψης. Η πραγματικότητα όμως είναι εκπληκτικά (για να μιλήσω με συναισθηματικούς όρους) ανατρεπτική. Η σκέψη είναι αυτή που δημιουργεί τα συναισθήματα κ επομένως κ τη συμπεριφορά που τα παραγόμενα συναισθήματα μας ωθούν να αναπτύξουμε. Όχι μονάχα όμως παράγει τα συναισθήματα, αλλά η σκέψη είναι αυτή επίσης που καθορίζει την ένταση, τη διάρκεια κ τη μορφή τους.

63db2816509ecee7722a1db3a7ec7ce9_LΤα έντονα συναισθήματα παρεμποδίζουν την ορθή κρίση. Αυτό τουλάχιστον γίνεται κατανοητό από όλους κ εμπειρικά. Η καθημερινή φράση «εκνευρίστηκα κ ύστερα δεν σκεπτόμουν λογικά», το αποκαλύπτει αυτό. Αν συναισθάνομαι θυμό παραδειγματος χαριν, ισχυροποιείται μέσα μου η πεποίθηση ότι έχω το δίκιο με το μέρος μου, αυτό με βοηθά σε μια περίπτωση διαμάχης. Πως όμως δημιουργήθηκε το συναίσθημα του θυμού κ γιατί;

Συναίσθημα είναι μια αντίδραση του σώματος σε μια κατάσταση του νου. Μια φοβική συλλογιστική θα οδηγήσει σε φοβικές σκέψεις που θα δημιουργήσουν το αντίστοιχο συναίσθημα κ θα βιωθεί ο φόβος. Μια μελαγχολική σκέψη θα παράγει θλίψη κ.ο.κ. Ακόμη κι όταν δεν σκεφτόμαστε κάτι συγκεκριμένο κ ξαφνικά κατακλυζόμαστε απο συναισθήματά, ακόμη κ τότε μια ασυνείδητη (μια «αδεσποτη» σκεψη) νοητική διεργασία ηταν που βιώθικε ψυχοσωματικά ως συναίσθημα. Μάλιστα, όσο οι σκέψεις είναι ασυνείδητες τόσο πιο εντονα εκδηλώνονται ως συναισθήματα, μεχρι να εισακουστουν. ( Άρα αυτογνωσία σημαίνει οχι παντελής απουσία συναισθημάτων, αλλα εριορισμος της επιρροης τους στη ληψη αποφασεων κ στη διαμορφωση της συμπεριφορας μας ).

Όταν δεν ¨ακούμε¨ μια σκέψη μας, αυτο δεν σημαινει κιολας οτι δεν θα την αισθανθούμε. Αν συλλάβουμε τη «σκέψη που τρέχει στο πίσω μέρος του μυαλού μας», θα κατανοησουμε κ γιατι αισθανομαστε με το τροπο που αισθανομαστε, (αλλωστε αν θελει καποιος να επηρεασει το τροπο που αισθανεται θα πρεπει να το κανει μεσω της σκεψης του). Αντιθετα, οταν παρασύρομαστε σε ασυνείδητη ταύτιση με τη συναισθηματική μας κατάσταση (δηλαδή όταν οι σκέψεις μας είναι ξένες προς εμάς κ άγνωστες, τότε ερχόμαστε απροετοίμαστααντιμέτωποι με τα συναισθηματικά τους προϊόντα κ πασχίζουμε να τα διαχειριστούμε αγνοώντας τιςσκέψεις που τα γέννησανκινδυνεύουμε να ενδώσουμε ακόμη κ στις πιο αφιλτράριστες κ παράλογες ενδόμυχες σκέψεις μας. Μήπως αυτό θα έπρεπε να προβληματίσει όσους κατά καιρούς εξυμνούν το συναίσθημα ως κάτι ανώτερο απ’τή σκέψη; Αυτούς που το φετιχοποιούν κ το θεωρούν καθαρότερο, ειλικρινέστερο κ πιο αυθεντικό.

Τα «μυστηριωδη» συναισθήματα χτίζονται στο έδαφος που παραχωρεί η απώλεια συνειδητότητας, η απουσία επίγνωσης του εαυτού κ των σκέψεων μας. Επειδή μάλιστα ο τρόπος που σκεπτόμαστε σε ένα τρομακτικό βαθμό σχηματίστηκε στη παιδική ηλικία, ύστερα αυτοματοποιείται κ τα πακέτα συναισθημάτων που τον διαδέχονται κ παράγονται από αυτόν πακετοποιούνται εξίσου. Όσο πιο άγνωστος είναι σε εμάς τους ίδιους ο εσωτερικός μηχανισμός της σκέψης μας τόσο πιο έντονα παρεμβαίνουν τα συναισθήματα (που δημιουργούνται από αυτό το μηχανισμό) στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς μας. Άλλωστε μόνο με τη σκέψη μπορείς να παρέμβεις στην ίδια τη σκέψη κ άρα στο τρόπο που αισθάνεσαι κ συμπεριφέρεσαι. Αυτό δεν είναι το μεγάλο πλεονέκτημα του ανθρώπου; Η ικανότητα να κάνει δεύτερες σκέψεις. Να αναρωτιέται για το τρόπο που σκέπτεται, να φιλοσοφεί.

brain-763982-1Υπό το πρίσμα της επιστήμης της ψυχολογίας σκέψη κ συναίσθημα αντιμετωπίζονται ως βασικές συνειδησιακές λειτουργιές (στη κατηγορία αυτή μπαίνουν επισης κ τα κίνητρα). Η αντίληψη ενός διεγερτικού γεγονότος (εξωτερικό ερέθισμα) ακολουθείται από άμεσες σωματικές μεταβολές (νευρολογικες αντιδρασεις). Η αντίληψη αυτών των (1) νευρολογικων μεταβολών ενώ συμβαίνουν κ ο (2) χρωματισμός με τον οποιο αποτυπώνονται στη μνήμη είναι το συναίσθημα. Ο χρωματισμος (το είδος του αποτυπώματος) που θα αφήσει ένα εξωτερικό ερέθισμα στη συνείδησή όμως δεν καθορίζεται από τις νευρολογικέςαντιδράσεις που προκάλεσε το ερέθισμα αυτό στο σώμα μας. Αν γλιστρήσουμε κατεβαίνοντας μια σκάλα, πρώτα θα κρατηθούμε κ ύστερα θα συνειδητοποιήσουμε ότι φοβηθήκαμε. Όλα τα διεγερτικά ερεθίσματα συνοδεύονται από γενικευμένη αντίδραση ΑΝΣ (νευρικό σύστημα) που προετοιμάζει το σώμα για ανάληψη δράσης. Οι σπλαχνικές αυτές αλλαγές όμως (ταχυπαλμία κλπ) δεν ευθύνονται για την εμφάνιση του συναισθήματος.

Τα εξωτερικά ερεθίσματα που γίνονται αντιληπτά απ’τις αισθήσεις μας ενεργοποιούν το θάλαμο που έχει 2 ξεχωριστά σημεία εξόδου. 1 προς το σύστημα διέγερσης κ 2 προς τον εγκεφαλικό φλοιό όπου καταχωρείται η συνειδητή εμπειρία. Η σωματική διέγερση κ το υποκειμενικό αίσθημα είναι 2 διαδικασίες που εκκινούν παράλληλα κατά την έκκληση συναισθήματος αλλά δεν αλληλοεπηρεάζονται (ανεξάρτητες). Οι σωματικές αλλαγές από μόνες τους (αδρεναλίνη, ταχυπαλμία, εγρήγορση κλπ) δεν είναι ικανές για την έκκληση συναισθήματος.

ΣΚΕΨΕΙΣ 2Άρα το συναίσθημα δεν είναι άμεση αντίδραση σε κάποιο ερέθισμα (δηλαδή δεν ισχύει η φράση «ένας ξαφνικός θόρυβος με τρόμαξε». Ο θόρυβος δεν δημιούργησε το συναίσθημα του φόβου απλώς πυροδότησε σωματική διέγερση ΑΝΣ). Τα συναισθήματα απαιτούν κάτι περισσότερο για να παραχθούν. Προϋποθέτουν τη προσωπική σημασία που αποδίδεται στο ερέθισμα απο τό άτομο, προϋποθέτουν πρωτογενή γνωστική εκτίμηση (παρεμβάλλεται πρώτη η σκέψη που θα εκτιμήσει τι είδους ερέθισμα ήταν αυτός ο θόρυβος κ στη συνέχεια εκλύει το αντίστοιχο συναίσθημα).

Η γνωστική εκτίμηση λοιπόν, είναι υπεύθυνη για τη δημιουργία της συναισθηματικής αντίδρασης (δευτερογενής εκτίμηση). Η σκέψη είναι αυτή που προκαλεί τις αλλαγές στη σχέση ατόμου – περιβάλλοντος κ οδηγεί σε συναισθήματα. Η απόδοση προσωπικού νοήματος σε ερεθίσματα είναι γνωστική λειτουργία αλλά αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι γίνεται παντα εκούσια η συνειδητά. Για παράδειγμα μια αγελάδα εμφανίζεται ξαφνικά μπροστά από 2 άτομα. Αυτά μόλις λάβουν το ερέθισμα απ’τις αισθήσεις τους (όραση) ξαφνιάζονται κ προκαλείται ΑΝΣ (ταχυπαλμία, ιδρώτας, εγρήγορση κλπ). Αυτόματα σχεδόν όμως ο ένας αρχίζει κ τρέχει ουρλιάζοντας επειδή έχει αγελαδοφοβία ενώ ο 2ος γελά επειδή ξαφνιάστηκε από μια βαριεστημένη αγελάδα. Βλέπουμε λοιπόν ότι η εκτίμηση του γεγονότος απ’τη σκέψη ήταν αυτό που παρήγαγε το συναίσθημα κ όχι η αντιληψη της αγελάδας. Παραφράζοντας το ρητό «δείξε μου τους φίλους σου, να σου πω ποιος είσαι» θα μπορούσαμε να πούμε «κατανόησε πως σκέπτεσαι κ θα αναληφθείς το τι αισθάνεσαι».   

Η γνωστική εκτίμηση είναι η αναγκαία συνθήκη για τη βίωση συναισθήματος. Η διαφοροποίηση του συναισθήματος βασίζεται στο προσδιορισμό του ερεθίσματος απ’τη σκέψη (αν η σκέψη καταχωρήσει την αγελάδα στα απειλητικά ζώα το υποκείμενο θα τρομάξει). Το συναίσθημα ειναι μια βιωματική έκφραση της σκέψης κ οχι κάτι αυτόνομο που παράγεται ανεξάρτητα ως αντίδρασή σε κάποιο εξωτερικό ερέθισμα.

Συνέχεια στο —–>    Β Μέρος     <—– LINK

Advertisements

~ από Epikss στο Σεπτεμβρίου 30, 2014.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s