Τέχνες και Ρεαλισμός ( Μέρος Α )

ksssrpost_0040Ο Ρεαλισμός ως κίνημα βγαίνει στο προσκήνιο τον 19ου αιώνα, σαν αντίδραση προς το Ρομαντισμό κ διαμορφώνεται σε μια εποχή επιστημονικών ανακαλύψεων. Η ατμομηχανή, το τηλέφωνο, η φωτογραφική μηχανή κ άλλες κατακτήσεις της επιστήμης ωθούν σε αλλαγές κ επιδρούν στην τέχνη που αρχίζει να προσανατολίζεται στην αντικειμενική αναπαράσταση του πραγματικού.

Ο Γάλλος ζωγράφος Γκουστάβ Κουρμπέ (1819-1877) θα είναι απ’τους πρώτους που εξέφρασε τη βασική ιδέα του Ρεαλισμού. Η αντικειμενική παρατήρηση κ προπαντός η φόρμα στα έργα του, φτιαγμένη έτσι ώστε να δίνει την αίσθηση της ύλης απ’την οποία αποτελείται το θέμα που ζωγραφίζει, αποτελούν τότε νεωτεριστικά στοιχεία. Έκτος όμως απ’την πιστή απεικόνιση της πραγματικότητας που αναπτύσσεται ως τεχνική, σταδιακά γίνεται στροφή κ στο προσανατολισμό του περιεχομένου. Σκηνές απ’την καθημερινή ζωή των χαμηλών τάξεων του λαού βρίσκουν πλέον τη θέση τους στη ρεαλιστική θεματογραφία. Από εδώ ξεκινούν κ άλλες μορφές ρεαλιστικών κινημάτων όπως αυτή του Κοινωνικού Ρεαλισμού που βγάζει στην επιφάνεια την αθλιότητα της κοινωνίας, ένα κίνημα που αργότερα, στη Ρωσία θα πάρει το σχήμα του Σοσιαλιστικού Ρεαλισμού.

1545662_360354050771295_667283542_nΎστερα απ’την επανάσταση του Ρομαντισμού ενάντια στο κατεστημένο της ακαδημαϊκής τέχνης, εκδηλώνεται η επανάσταση του Ρεαλισμού. Το κίνημα αυτό όμως δε στράφηκε μόνο ενάντια στην παραδοσιακή τέχνη αλλά, το σπουδαιότερο, πήρε δυναμική θέση ενάντια στο κοινωνικό κατεστημένο. Πρόβαλε τα βάσανα, τις αξίες του απλού ανθρώπου, του εργάτη κ γενικά των μελών της τελευταίας βαθμίδας της κοινωνίας, παραγνωρίζοντας τα «μεγάλα» θέματα τα τόσο αγαπητά στην επίσημη τέχνη, δηλαδή τα ιστορικά, μυθολογικά, αλληγορικά κλπ. Ο Ρεαλισμός αυτός να μπορεί να χαρακτηριστεί ως Κοινωνικός Ρεαλισμός, αφού παίρνει τη μορφή του κοινωνικού σχολιασμού.

Η καινοτομία στη θεματογραφία κ στο περιεχόμενο των έργων συνδυάζεται διαρκώς με την εξέλιξη των εκφραστικών μέσων. Σημαντικό ρόλο σε αυτό έπαιξε η εφεύρεση της φωτογραφικής μηχανής, που απομόνωσε μια στιγμή στο χρόνο, μια κίνηση, μικρές λεπτομέρειες, την υφή, το φως, τη σκιά κλπ. Οι νέες τεχνικές δυνατότητες ευνοούν όλο κ περισσότερο αυτό τον κοινωνικό προσανατολισμό της τέχνης κ το κίνημα του Ρεαλισμού συναντά γρήγορη άνθιση. Η τέχνη με θέμα τον εργάτη όμως ρίζωσε ιδιαίτερα στη Ρωσία επειδή ευνοήθηκε απ’την ανερχόμενη εργατική τάξη, την επικράτηση του σοσιαλισμού κ άλλες ευνοϊκές αλλαγές. ‘Εκεί απέκτησε την ολοκληρωμένη μορφή της ως Σοσιαλιστικός Ρεαλισμός .

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΟΣ ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ

Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός αποτελεί καλλιτεχνικό ρεύμα κ όπως όλα τα ρεύματα ρέπουν σε φιλοσοφικο-κοινωνικές αντιλήψεις. Αναπτύχθηκε κυρίως με την έναρξη της Οκτωβριανής Επανάστασης, δεν αφορά όμως μόνο τη σοσιαλιστική οικοδόμηση, αλλά την κοινωνική επανάσταση γενικα ως ιστορική τάση. Γνώρισμά του είναι ο ρεαλισμός, δηλαδή τέχνη που επιχειρεί την αληθινή κ ολόπλευρη αντανάκλαση της κοινωνικής πραγματικότητας με καλλιτεχνικά μέσα. Οχι στατικά, νατουραλιστικά σαν καθρέφτης, γιατι η πραγματικά ρεαλιστική τέχνη δεν υπακούει σε στερεότυπα κ προκατασκευασμένες επινοήσεις του δημιουργού.

Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός ξεπερνά τα ιδεολογικά όρια του προγενέστερού του κριτικού ρεαλισμού, καθώς τον διαπερνά μια επιστημονική πια κοσμοθεωρία. Παύει δηλαδή να βασίζεται αποκλειστικά στη διορατικότητα κ την ικανότητα του καλλιτέχνη να συλλαμβάνει με την εμπειρία κ τη μεγαλοφυΐα του, τις προοδευτικές τάσεις του καιρού του, όπως έκαναν οι ρεαλιστές καλλιτέχνες των πρωτύτερων εποχών. Ο κριτικός ρεαλισμός, του 19 αιώνα, μπορεί να έδωσε μια θαυμαστή ρεαλιστική εικόνα της αστικής κοινωνίας, μπορεί σε κάποιες περιπτώσεις να ήταν κ βαθιά διαλεκτικός, αλλά δεν κατόρθωνε να ξεφύγει απ’τα όρια της κριτικής της αστικής κοινωνίας ή των ουτοπικών αντιλήψεων του δημιουργού. Αντίθετα ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός δεν αρκείται στην αναγνώριση της κοινωνίας, αλλά επιδιώκει να την επηρεάσει, διεγείροντας την επιθυμία για αλλαγή, σύμφωνα με τους σύγχρονους σκοπούς κ ανάγκες του ανθρώπου.


Ο Μπ. Μπρεχτ, ένας απ’τους κορυφαίους εκφραστές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, στο δοκίμιό του «Πέντε δυσκολίες για το γράψιμο της αλήθειας» κωδικοποιεί τις βασικότερες προϋποθέσεις για τη σοσιαλιστική ρεαλιστική τέχνη ως εξής: Ως πρώτη προϋπόθεση θεωρεί «το θάρρος να γράφει κανείς την αλήθεια». Στις μέρες μας, χρειάζεται τόλμη για να μπορεί κανείς να «βεβηλώνει» τον αμόλυντο κόσμο της καθαρής τέχνης με θέματα τόσο «πεζά» κ «παρωχημένα», όπως η ανεργία, το μεροκάματο, η ατομική ιδιοκτησία. Χρειάζεται δύναμη να φωνάζει για την ιστορικότητα της ταξικής πάλης, για την αναγκαιότητα της ταξικής αλληλεγγύης κ αυτοθυσίας μέσα στη μεταμοντέρνα οχλοβοή περί τέλους της ιστορίας κ των ιδεολογιών. Χρειάζεται κουράγιο για να συγκρουστεί με τη βία των μονοπωλίων, που τον καταδικάζουν στην ανέχεια κ την απομόνωση, την ίδια στιγμή που κόπτονται για την «ελευθερία του δημιουργού».

Ο δημιουργός που έχει φόβο στην καρδιά του, χάνει το χάρισμά του, όμως η τόλμη δεν αρκεί για να μπορεί κανείς να δει κάτω απ’την επιφάνεια, την αλήθεια των εσωτερικών σχέσεων κ των γενικών νόμων που διέπουν την πραγματικότητα. Ετσι, δεύτερη προϋπόθεση της ρεαλιστικής τέχνης είναι για τον Μπρεχτ «η ικανότητα να αναγνωρίζει κανείς την αλήθεια», που πάνω απ’ όλα απαιτεί γνώση. Τη γνώση της υλιστικής διαλεκτικής, της οικονομίας κ της ιστορίας, όπως διευκρινίζει. Εδώ φαίνεται η υπεροχή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού σε σχέση με τα άλλα καλλιτεχνικά ρεύματα, αλλά κ η κοινωνική, διαπαιδαγωγητική λειτουργία του.

Η τρίτη δυσκολία είναι «η τέχνη να κάνει κανείς την αλήθεια εύχρηστη σαν όπλο», δηλαδή να την εκφράσει με τρόπο «ώστε να μπορούν να αναγνωριστούν οι αιτίες των δυσάρεστων καταστάσεων, που μπορούν να ανατραπούν». Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός αναζητεί τις πραγματικές πηγές, τις αιτίες κ τα κίνητρα, που κάνουν τον άνθρωπο να έχει μια συγκεκριμένη συμπεριφορά. Ομως δε δείχνει τον κόσμο μόνον όπως πραγματικά είναι, αλλά προβάλλει κ την ιδέα για το πώς πρέπει κ μπορεί να γίνει.

Ετσι, σύμφωνα με το Μπρεχτ, το ζήτουμενο δεν είναι απλώς να ονοματίζεται η διέξοδος απ’τις οδυνηρές καταστάσεις, αλλά να προκύπτει μέσα απ’τον αποκλεισμό κάθε άλλης λύσης. Ο χαρακτηρισμός του «όπλου», που δίνει ο Μπρεχτ στην τέχνη, παραπέμπει στον ασίγαστο ταξικό πόλεμο, στον οποίο κάθε καλλιτέχνης πρέπει να πάρει θέση. Γι’ αυτό ως τέταρτη δυσκολία ορίζει την ικανότητα «να διαλέγει κανείς εκείνους που θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν την αλήθεια αποτελεσματικά». Καλεί δηλαδή το δημιουργό να πάρει το μέρος εκείνων των κοινωνικών δυνάμεων που μπορούν να πραγματοποιήσουν τον κοινωνικό μετασχηματισμό.

Ως  δυσκολία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού θεωρεί την «πανουργία να διαδίδει κανείς την αλήθεια στους πολλούς». Στις μέρες μας, όπου η λογοκρισία παίρνει «αόρατες» κ συχνά πιο δύσκολα αντιμετωπίσιμες μορφές από εκείνες της Γερμανίας του 1935, οι οδηγίες του Μπρεχτ στο σημείο αυτό θα μπορούσαν να ερμηνευτούν ως επινοητικότητα του δημιουργού για να ξεπερνά τις πολιτικές τρικλοποδιές, τα ιδεολογήματα κ τα τεχνάσματα που εφαρμόζει ο αντίπαλος για να ξεγελά κ να χειραγωγεί το λαό, όπως κ η ικανότητά του να πείθει κ να κερδίζει λαϊκούς ανθρώπους με διαφορετικό κ συχνά χαμηλό επίπεδο συνείδησης.

 ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ Κ ΛΑΪΚΟΤΗΤΑ

Σήμερα, γίνεται ακόμη πιο φανερό ότι λαϊκότητα στην τέχνη δεν μπορεί απλά να σημαίνει ότι πρέπει να εκφράζει τα βάσανα, τις δηλωμένες ανάγκες του λαού κ να μιλάει στη «γλώσσα» του. Η λαϊκότητα πρέπει να πηγαίνει πολλά βήματα μπροστά, στην πιο βαθιά, πιο σύγχρονη σημασία των λαϊκών αναγκών κ τη δυναμική τους ανάπτυξη προς τους σκοπούς του σοσιαλιστικού μέλλοντος. Ο συντονισμός της τέχνης με τις ανάγκες της πρωτοπόρας κοινωνικής τάξης είναι καθοριστικός όρος για να μπορέσει η τέχνη να ξεπεράσει την εποχή της κ να συλλάβει ό,τι νέο κ μελλοντικό γεννιέται. Με λίγα λόγια, η λαϊκότητα για το σοσιαλιστικό ρεαλισμό είναι το εφαλτήριο για να κατακτήσει τον υψηλότερο στόχο κάθε μεγάλης τέχνης: να γίνει καθολική κ διαχρονική.

Πραγματικά λαϊκό καλλιτεχνικό έργο δεν είναι όμως το άμεσα αντιληπτό απ’το λαό, αλλά αυτό που υπηρετεί το γιγάντιο πλέγμα των λαϊκών συμφερόντων, απ’τα πιο φανερά μέχρι τα πιο μύχια κ κρυφά. Αληθινά λαϊκό κ δημοκρατικό είναι η ικανότητα της πρωτοπορίας ν’ ανεβάζει αδιάκοπα το ιδεολογικό κ μορφωτικό επίπεδο της εργατικής τάξης κ των λαϊκών στρωμάτων, ώστε να μπορούν να κατανοούν την επιστημονική θεωρία του σοσιαλισμού μαζί με την τέχνη που την αισθητοποιεί.

Άλλωστε για να φτάσει κανείς στην απόλαυση της τέχνης χρειάζονται γνώσεις κ προσπάθεια. Κ ο ρόλος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού δεν είναι να αναπαράγει την παθητικότητα κ τη νωθρότητα του μυαλού. Απαίτησή του είναι η τέχνη να θέτει σε κίνηση τη σκέψη, την κρίση, τη φαντασία. Να ξεβολεύει, να ταρακουνά κ να προκαλεί την ευχαρίστηση όχι μόνο στη δεξιοτεχνία κ την απεικονιστική δύναμη του καλλιτέχνη, αλλά προπαντός στη γνώση κ τη συμμετοχή του κοινού στην προσπάθεια να αποκαλυφτούν νέες προοπτικές στη ζωή.

ΣΧΕΣΗ ΜΟΡΦΗΣ Κ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ

Αρκετοί διανοούμενοι βλέπουν στη μορφή το ουσιαστικό, το ανώτερο κ συχνά περιφρονούν το περιεχόμενο ως δευτερεύον κ εξω-καλλιτεχνικό. Αντίληψη πολύ βολική για την αστική τάξη που με τεχνάσματα στη μορφή κάνει όλων των ειδών τις απάτες για να συσκοτίσει το εκμεταλλευτικό περιεχόμενο της κυριαρχίας της. Η αστική τέχνη προσπαθεί με τη συνεχή αναζήτηση νέων μορφών να κάνει ευχάριστο το αμετάβλητο, παλιό της περιεχόμενο. Αυτό ονομάζεται φορμαλισμός κ είναι η τυπική κ στα χαρτιά καινοτομία, η παρουσίαση του συντηρητικού, ξεπερασμένου περιεχόμενου με νέα μορφή.

Η μορφή είναι ο τρόπος οργάνωσης του περιεχομένου. Έτσι, στην τέχνη του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, η μορφή είναι ο εσωτερικός σκελετός που θεμελιώνει κ εκφράζει το περιεχόμενο. Το γεγονός ότι η μορφή καθορίζεται απ’το περιεχόμενο, κάθε άλλο παρά σημαίνει ότι μπορεί κανείς να την υποτιμά, γιατί η παραμέλησή της μπορεί να καταστρέψει ένα έργο τέχνης. Οπως έγραφε ο Τολστόι: «απ’το αληθινό έργο τέχνης -ποίημα, δράμα, πίνακα, τραγούδι, συμφωνία- άμα αφαιρέσεις έστω κ ένα στίχο, μία σκηνή, μια φιγούρα, ένα μέτρο χαλάει το νόημα σε ολόκληρο το έργο, όμοια όπως σε μια ζωντανή ύπαρξη αν βγάλεις ένα όργανό της από τη θέση του, πεθαίνει». Αρα ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός προτρέπει στη διαρκή κ τολμηρή διερεύνηση της μορφής, της καλλιτεχνικής γλώσσας, του προσωπικού ύφους, που συμβαδίζουν με την ορμητική ροή της εξελισσόμενης πραγματικότητας.

Στα επόμενα μέρη του άρθρου θα παρουσιαστούν αποσπάσματα αλληλογραφίας (όπου θίγονται ορισμένα ζητήματα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού) μεταξύ σοβιετικών ειδικών πάνω στο θέμα. Το αρχικό γράμμα ενός καθηγητής της φιλολογίας (ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΓΙΑΡΕΜΕΝΚΟ) που ξεκίνησε αυτό το διάλογο δημοσιεύτηκε στο σοβιετικό περιοδικό Ζητήματα Λογοτεχνίας. Θα αναδημοσιεύουμε το γράμμα κ τις μετέπειτα απαντήσεις σε αυτό, καθώς παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον.

Advertisements

~ από Epikss στο Οκτώβριος 1, 2014.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s