Το νόημα της ζωής – Προμηθέας ή Σίσυφος; (Ι)

Αν προσπεράσουμε τις επιπόλαιες απαντήσεις στο ερώτημα περί του νοήματος της ζωής (όσες δηλαδη υποστηρίζουν ότι βρίσκεται στην ευτυχία, την καλοπέραση ή την ηδονή) που καταρρίπτονται όχι μόνο από μεγάλους φιλοσόφους που καταπιάστηκαν με το θέμα αλλά κι απ’ τη κοινή λογική και απλή παρατήρηση. Τότε ποια απάντηση μπορούμε να δώσουμε;

Αν κάποιοι αναπτύσσουν ενστάσεις σε αυτά που γράφω από τόσο νωρίς, ας αναλογιστούν καλύτερα τα όσα νομίζουν ότι θα τους έκαναν ευτυχισμένους. Είναι χαρακτηριστικό των ανθρώπων της γενιάς μας να φαντασιώνονται αυτό που τους λείπει και να θεωρούν ότι η απόκτηση αυτού του αντικειμένου (ή της πνευματικής κατάστασης που οραματίζονται) θα τους έφερνε απόλυτη ευτυχία. Και φυσικά τι άλλο μπορεί να είναι το νόημα της ζωής αν όχι η πραγμάτωση του απόλυτου αυτού ιδανικού; Η βίωση μιας ανεξάντλητης ευδαιμονίας δηλαδη και ταυτόχρονα η άσβεστη επιθυμία για όλο και περισσότερη ευτυχία είναι μια πολύ ελκυστική κατάσταση. 

Ότι κι αν ονειρευόμαστε όμως, μόλις το αποκτήσουμε το απομυθοποιούμε, επέρχεται σύντομα ο κορεσμός και μαζί του ένα αίσθημα ματαιότητας. Αν αυτή η χιμαιρική αντίληψη της απόλυτης ευτυχίας μπορούσε έστω και λίγο να πραγματωθεί ίσως και να συμφωνούσα με αυτούς που υποστηρίζουν ότι το κυνήγι της ευτυχίας είναι το νόημα της ζωής. Απόλυτες καταστάσεις όμως για ιστορικά εξελισσόμενους και κοινωνικά καθοριζόμενους οργανισμούς δεν υπάρχουν. Διαφορετικά προβλήματα ανακύπτουν μπροστά σε ανθρώπους διαφορετικών εποχών, διαφορετικές εμμονές τροφοδοτούν με κίνητρα τους ανθρώπους διαφορετικών πολιτισμών.

«Δεν μπορεί να βρεθεί άνθρωπος που να ζήσει ολόκληρο το βίο του χωρίς στεναχώριες.»  Ξενοφών

 «Ευτυχισμένη ζωή δεν υπάρχει. Υπάρχουν μόνο ευτυχισμένες ημέρες.»  Γκόντφριντ Λάιμπνιτς

Ας μην οδηγηθούμε όμως στο να προσδιορίσουμε τι είναι η ευτυχία γιατί τελικά θα ασχολούμαστε με κάτι που δεν αποτελεί το νόημα της ζωής, δηλαδή με κάτι εκτός θέματος.


Ο Ιμάνουελ Καντ έλεγε πως μια πράξη μπορεί να αξιολογηθεί ως ηθικά υψηλή μόνο όταν προέρχεται από καθαρή συνείδηση του καθήκοντος. Όχι από συμφέρον, όχι από προοπτική οφέλους ή από επιθυμία για ευτυχία. “Το καθήκον δεν έχει σχέση με την απόλαυση της ζωής. Έχει το δικό του νόμο. Κι αν ήθελε κανείς να τα ανακατέψει δυνατά και τα δυο για να τα δώσει σα γιατρικό στην άρρωστη ψυχή, αυτά χωρίζονται σε λίγο από μόνα τους”.

Ο Καντ θεωρούσε την εκπλήρωση του καθήκοντος το νόημα της ζωής και το αντιλαμβάνονταν ως δράση που αντιτίθεται στην ευτυχία του ατόμου. Παρόλα αυτά μια τόσο ηθικά υψηλή ενέργεια ενώ δεν αποσκοπεί σε προσωπικό όφελος ή κάποια πρόσκαιρη αίσθηση ευτυχίας τελικά μπορεί να δώσει στον άνθρωπο μια αίσθηση εσωτερικής ικανοποίησης που όσοι τη βίωσαν γνωρίζουν ότι είναι ανεκτίμητη. Πάνω σε αυτή την αίσθηση ικανοποίησης και ακεραιότητας μπορεί να στηριχτεί ολάκερη η προσωπικότητα και να βαστάξει χιλιάδες χρόνια δυστυχίας.

Είναι λοιπόν η υψηλή αίσθηση του καθήκοντος και η δράση με γνώμονα αυτό, το νόημα της ζωής; Κι αν είναι έτσι, για ποιο καθήκον μιλάμε; Η ευδαιμονία που συνοδεύει κάποιον που εκπλήρωσε το καθήκον του παρά τις δυσκολίες είναι αυτό που ονομάζουμε ευτυχία; Το καθήκον είναι ίδιο για όλους τους ανθρώπους των διαφορετικών τάξεων, πολιτισμών και εποχών; Ας μην προτρέχουμε όμως γιατί εύκολη απάντηση σε ένα τέτοιο ερώτημα δεν υπάρχει, κι όποιος ευελπιστούσε σε τέτοια δυστυχώς θα απελπιστεί.


Πολλοί στοχαστές ισχυρίστηκαν ότι παρόλο που μια κατάσταση διαρκούς ευτυχίας είναι ανέφικτη, μπορούμε τουλάχιστον να αγωνιστούμε ενάντια στη δυστυχία και τον ανώφελο πόνο. Εδώ το νόημα της ζωής ταυτίζεται με την εξάλειψη της δυστυχίας που αν επιτευχθεί θα μπορούσε να κάνει τις καταστάσεις ευτυχίας πιο προσεγγίσιμες. Ο Φ. Νίτσε ομως θα διαφωνούσε με αυτην την άποψη. Είχε πει κάποτε αναφερόμενος στις βλαβερές συνέπειες της επιστήμης (θεωρούσε ότι στερεί από τον άνθρωπο τις χαρές του, τον κάνει ψυχρό και στωικό) : Αν θέλετε να περιορύσσεται το ψυχικό πόνο πρέπει ταυτόχρονα να περιορύσσεται και την ικανότητα σας για χαρά”. 

Ο Νίτσε προφανώς θεωρούσε ότι ευτυχία και δυστυχία εξαρτώνται η μια από την άλλη και συνεπώς ένας κόσμος χωρίς δυστυχία δεν δύναται να υπάρξει. Για αυτό άλλωστε και ο Ν. Καζαντζάκης είχε πει ότι : “Αν δεν αντέξεις όλους τους πόνους , πως θα αξιώσεις να γευτείς όλες τις χαρές;”Η αντίληψη αυτή θεωρεί την ευτυχία σαν μια στιγμή υπέρβασης ενός έντονου πόνου. Όποιος θεωρεί ότι μπορεί να γεύεται αστείρευτη χαρά και ταυτόχρονα να έχει ξεριζώσει απ’τη ζωή του ολότελα τον πόνο τότε μάλλον δεν έχει διδαχτεί σωστά από τα όσα έως τώρα έχει ζήσει.

«Αν κάτω απ’τον ουρανό, ολοι μπορούν την ομορφιά να αναγνωρίζουν, ειναι επειδή υπάρχει ασχήμια. Αν όλοι μπορούν να γευτούν ευτηχία, ειναι επειδή υπάρχει δυστηχία». Λάο Τσε

Lao_TzuΤι σημαίνουν όμως όλα αυτά; Σημαίνουν ότι ο πόνος είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής μας; Ότι η ευτυχία δεν μπορεί να νοηθεί παρά μόνο ως η υπέρβαση κάποιας δυστυχίας; Ότι όσο μεγαλύτερος ο πόνος τόσο μεγαλύτερη θα είναι και η ευδαιμονία που μπορεί να τον ακολουθήσει (και το αντίθετο); Ότι η απόπειρα μας να εξαλείψουμε τον ανθρώπινο πόνο είναι μια μάταιη, σισύφεια προσπάθεια καταδικασμένη στην αποτυχία; Μήπως τελικά πρέπει να αποδεχτούμε αυτό που έλεγε ο Λάο Τσε: Δέξου τη δυσκολία θεληματικά. – Δέξου τη δυστυχία σαν φύση του ανθρώπου”;

Για μισό λεπτό όμως, πέρα από την ευτυχία, το καθήκον και την εξάλειψη του πόνου, άλλες πιθανές απαντήσεις γύρω από το ερώτημα του νοήματος δεν υπάρχουν; Είναι ξεκάθαρο απο τα όσα ήδη έγραψα ότι σκοπός του παρόντος άρθρου δεν είναι να προσφέρει ετοιμοπαράδοτους ορισμούς αλλά αντίθετα να φιλοσοφήσει με μια κάπως “χαλαρή διάθεση”, προσεγγίζοντας περισσότερο ερωτήματα παρά παλεύοντας για απαντήσεις.


Ο Νίτσε, ο μεγάλος αυτος αφοριστής, ίσως να χλεύαζε την προσπάθεια μας να ορίσουμε κάποιο νόημα για την ζωή. Άλλωστε είχε γράψει στο Η θεωρία του σκοπού της ζωής: “Λένε πως η ζωή αξίζει να τη ζει κανείς, οτι είναι κάτι πολύ σημαντικό… Ο άνθρωπος ΟΦΕΙΛΕΙ να παλεύει για τη ζωή του και για τη ζωή των ομοίων του ΓΙΑΤΙ… κι άπειρα, ατελείωτα άλλα ΠΡΕΠΕΙ, ΟΦΕΙΛΕΙ κι άλλα χθεσινά, σημερινά ή αυριανά ΔΙΟΤΙ. Που τα διαδίδει ο ηθικοδιδάσκαλος στην καθηγητική του έδρα, την έδρα του σκοπού της ζωής. Ο άνθρωπος ΠΡΕΠΕΙ να διερωτάται ΓΙΑΤΙ υπάρχει. Δεν μπορεί να προκόψει το είδος του χωρίς κάποια πλανερή εμπιστοσύνη στη ζωή, χωρίς να πιστεύει ότι υπάρχει λόγος που ζει”.

Στα παραπάνω λόγια ο Νίτσε στηλίτευε κυρίως τις θρησκευτικές εικασίες περί σκοπού της ζωής δεν απεκλειε ομως οτι μπορεί η ζωή να έχει νόημα. Σκοπός και νόημα δεν είναι όμως πράγματα ταυτόσημα; (με τη διαφορα σκοπου και νοηματοςθα ασχοληθουμε στο Β μερος). 

Το νόημα της ζωής βρίσκεται μόνο στη δουλειά και τον θάνατο” .

Μ. Αρνολντ 

Τι ζωή είναι αυτή αλήθεια; Γεννιόμαστε μετά δουλεύουμε μέχρι να πεθάνουμε. Που βρίσκεται εδώ κάποιο νόημα;” Τόμας Μυλλερ.

Τα παραπάνω γνωμικά αν και μπορούν να χαρακτηριστούν πεσιμιστικά εισάγουν στην αναζήτηση μας ακόμη δυο έννοιες που έχουν απασχολήσει πολύ όσους αναρωτήθηκαν για το νόημα της ζωής (την εργασία και τον θάνατο). Πολλοί στοχαστές υποστήριξαν ότι ενώ οι θρησκείες είναι απλά μια φαντασίωση του ανθρώπου για να συμφιλιωθεί με το θάνατο, παρόλα αυτά η ζωή είναι γεμάτη νόημα επειδή ακριβώς υπάρχει ο θάνατος που βάζει όρια στη διάρκεια της και της δίνει αξία. Επίσης αρκετοί φιλόσοφοι, σε αντίθεση με τα παραπάνω γνωμικά, αντιμετώπισαν την δουλειά όχι ως δουλεία και αγγαρεία αλλά ως δραστηριότητα με βαθύτερο νόημα. Ως δημιουργία που επιτρέπει στον άνθρωπο να αφήσει το σημάδι του με το εφήμερο πέρασμα του από τη ζωή και έτσι να του προσδώσει νόημα.

cstone

Όσοι φιλόσοφοι επιχείρησαν ομως να βρουν το νόημα της ζωής στην εργασία, ως δραστηριότητα που κατευθύνεται με συνειδητές ενέργειες για τη πραγμάτωση σημαντικών στόχων, μετατόπισαν την βαρύτητα από το ατομικό πεδίο στο συλλογικό. Αντιλήφθηκαν την εργασία στο κοινωνικό της φάσμα και όχι ως μεμονωμένη απασχόληση. Θεώρησαν ότι η ζωή αποκτά νόημα μόνο μέσα απ’την δημιουργική εργασία η οποία προσανατολίζεται στη παραγωγή αγαθών που αποκτάν αξία στα μάτια των συνανθρώπων μας (της ανθρωπότητας γενικά υποστήριξαν κάποιοι άλλοι, ενώ μερικοί προχώρησαν ακόμη παραπέρα ισχυριζόμενοι ότι πρέπει να αποκτά αξία στα μάτια των μελλοντικών γενεών)!

Συνειδητοποιούμε ότι στην έννοια της εργασίας δεν υποβόσκει μόνο το ζήτημα της δημιουργίας αλλά κι αυτό της χρησιμότητας. Η χρησιμότητα είναι αυτή που δίνει νόημα στην δραστηριότητα και κατ’επέκταση στη ζωή μας. Γίνεται εύκολα κατανοητό αυτό αν σκεφτούμε έναν μάστορα, έναν τεχνίτη ή έναν καλλιτέχνη που είναι απομονωμένος στο εργαστήρι του και παλεύει να δώσει πνοή σε αυτό που οραματίστηκε. Όταν τελικά κατορθώνσει να ολοκληρώσει το έργο του και το παρουσιάσει στους ανθρώπους, αν αυτοί τον κοιτάξουν με βλέμματα απορημένα γιατί δεν βρίσκουν καμιά αξία ή χρησιμότητα στο κατασκεύασμα του, πιστεύεται ότι αυτός ο άνθρωπος θα πλημμυριστεί από ικανοποίηση ή ότι θα νιώσει πως πήγε στράφι η σκληρή δουλειά του;

Άρα λοιπόν το νόημα της ζωής βρίσκεται στην δημιουργική εργασία κι ότι προκύπτει από αυτήν αποκτά αξία μόνο μέσα από τα μάτια των άλλων; Το πόρισμα ότι μια ουσιαστική δραστηριότητα πρέπει να αποφέρει κάποιο όφελος δεν φαίνεται ομως να είναι αυτό που μας προβληματίζει. Το πρόβλημα ανακύπτει όταν αναρωτηθούμε, όφελος για ποιον; Για εμένα, τους άλλους, την κοινωνία; Είναι η κοινωνία ομως μια ομοιογενείς οντότητα όπου όλοι έχουν τις ίδιες ανάγκες, τα ίδια συμφέροντα και χρειάζονται λίγο πολύ τα ίδια πράγματα;


“Για μένα το νόημα της ζωής βρίσκεται στο να πετυχαίνω κάτι χρήσιμο για τη κοινωνία που όμως δίνει και σε μένα απόλαυση και ικανοποίηση. Σίγουρα πασχίζουμε στη ζωή μας για έναν υψηλότερο στόχο. Αλλά δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην θέλει ταυτόχρονα να απολαύσει και ο ίδιος τους καρπούς της δημιουργίας του”. Ανώνυμος

ic3Από τα παραπάνω λόγια αντηχεί η εμπειρία και διαφαίνεται το αισιόδοξο συμπέρασμα ότι μπορούν να συμπλεύσουν οι απαιτήσεις της κοινωνίας με τα προσωπικά συμφέροντα. Ότι μπορεί κάποιος μέσα από ενέργειες προσανατολισμένες στις ανάγκες τις κοινωνίας να βρει και το δικό του αντίστοιχο όφελος.

Επιπλέον πολλοί στοχαστές θα πρόσθεταν κατηγορηματικά ότι μια ενέργεια που διαρρηγνύει τη σύμπτωση προσωπικών και συλλογικών συμφερόντων, επειδή περιορίζεται αποκλειστικά στον ατομικό ορίζοντα, ζημιώνει τελικά το ίδιο το άτομο που νόμιζε ότι με την ιδιοτελή του πράξη εξυπηρετούσε πρωτίστως τον εαυτό και μονάχα αυτόν. Αυτό φαίνεται όμως να έρχεται σε αντίθεση με τις σημερίνες καπιταλιστικές αξίες του ανταγωνισμού και της προσωπικής επιτυχίας.

Άνθρωποι που ενδιαφέρονται μόνο για την ατομική τους καλοπέραση αποξενώνονται από τους άλλους ανθρώπους και η αποξένωσης αυτή είναι πηγή μεγάλης δυστυχίας. Όποιος πιστεύει ότι μόνο στην επίτευξη προσωπικών απολαύσεων υπάρχει νόημα, αυτός θα βρίσκει τη ζωή δίχως νόημα στις αποτυχίες και θα πασχίζει μάταια να ζει διαρκώς με επιτυχίες”. Ανώνυμος

Φαίνεται λοιπόν ότι το ερώτημα για το νόημα της ζωής συνδέεται στενά με ένα σωρό άλλα ζητήματα. Δυο από τα σπουδαιότερα (που θα δούμε αναλυτικότερα στο Β μέρος) είναι : οι σχέση του ανθρώπου όχι μόνο με τον εαυτό του αλλά και με το κοινωνικό του περιβάλλον. Καθώς και το κατά πόσο υπάρχει στην κοινωνία η δυνατότητα δημιουργικής εργασίας με συλλογική χρησιμότητα που θα επιτρέψει στο κάθε άτομο να προσδιορίσει το ρόλο του και να νιώσει απαραίτητο και μοναδικό μέσα στο σύνολο. Ακόμη ομως κι αν ειναι εφικτή η δημιουργική εργασία με κοινωνική χρησιμότητα, μπορούμε να υποστηρίξουμε με βεβαιότητα οτι αυτο ειναι και το νόημα της ζωής του ανθρώπου;

Το νόημα της ζωής – Προμηθέας ή Σίσυφος; (ΙI).  <—  LINK

Advertisements

~ από Epikss στο Οκτώβριος 24, 2014.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s