Περί Τέχνης !

poihshh_425xΟ ΖανΛυκ Γκοντάρ είχε πει «Κάθε άνθρωπος που ασχολείται με την καλλιτεχνική δημιουργία πρέπει να κατανοήσει πως για να παράγεις τέχνη πρέπει να έχεις κάτι να πεις«. Αν ξεκινήσουμε με βάση αυτό, συμπεραίνουμε το αυτονόητο. Ένας δημιουργός πρέπει να έχει κάτι να πει, διαφορετικά δεν θα εξωθούνταν να δημιουργήσει.

Για να έχεις όμως να διατυπώσεις ένα προβληματισμό πρέπει να είσαι άνθρωπος της ερευνας, της παρατήρησης και αφοσιωμένος φίλος της γνώσης. Τότε μόνον, όταν νιώθεις ότι εφτασες σ’ενα συλλογισμό σημαντικό, οτι σου αποκαλυφθικε μια εικόνα κρυμμένη απ’τα μάτια των άλλων (οτι πρεπει να αναδειξεις μια πτυχη της πραγματικοτητας που παραβλεπεται η περιτεχνα συσκοτιζεται  – οτι ένιωσες μια αγωνιά που δεν εχει εκφραστεί ) τότε εξωθείσαι στο να δημιουργήσεις κ να απευθυνθείς στους υπόλοιπους.

Σημερα ο οποιοσδηποτε που παραγει ακομη και την πλεον ανουσια δημιουργια αυτοαποκαλειται καλλιτεχνης. Καλλιτέχνες αποκαλουμε και τους πρωτογονους άνθρωπους που κράτησαν βρεγμένο χώμα στα χέρια τους κ στόλισαν με σχήματα τις σπηλιές τους, ζωγραφίζοντας όπλα και βουβάλια. Το αξιόλογο που κρύβουν αυτά τα έργα (για εμάς), έγκειται στο γεγονός ότι μας αποκαλύπτουν την αγωνιά που είχε από πάντοτε ο άνθρωπος να απεικονίσει τα όνειρα, τις σκέψεις του και να τα κοινωνήσει. Μπορουμε ομως σημερα να χαρακτηρισουμε ως καλλιτεχνη καποιον εφαρμοζωντας τα ιδια κριτηρια με εκεινα που αξιολογουμε τους προιστορικους καλλιτεχνες;


Οι λόγοι για τους οποίους μας αρέσει ένα έργο τέχνης η όχι είναι πολλοί. Μπορεί να μας αρέσει ένας πίνακας επειδή μας θυμίζει κάτι χαρούμενο η να αντιπαθούμε ένα άλλο επειδή μας θυμίζει κάτι δυσάρεστο. Υπάρχουν λοιπόν, κάποιες προϋποθέσεις για να κρίνεις ένα έργο τέχνης. Όταν πρόκειται για έναν άνθρωπο που αγνοεί τρομακτικά τον εσωτερικό του κόσμο, που είναι γιομάτος προκαταλήψεις όλα αυτά μπορεί να τον εμποδίσουν να απολαύσει κ να εκτιμήσει ένα έργο τέχνης.

Ίσως, οπως πολλοί υποστηρίζουν, η τέχνη σε κάθε μορφή της να είναι ένα κατασκεύασμα του ανθρώπου για να ψυχαγωγεί τον εαυτό του κ να κάνει τη ζωή του απλως ομορφότερη κι αυτό δεν είναι αξιοκαταφρόνητο. Αντιθετα ομως σε αυτους που δεν διαβλεπουν καμια κοινωνικη σκοπιμοτητα στην Τεχνη, ο Μπρεχτ προσδιορίζει ως κοινωνική λειτουργία της τέχνης «τη διέγερση κ οργάνωση της διάθεσης για την αλλαγή της πραγματικότητας».

Αν οι δημιουργίες του καλλιτέχνη έχουν αφετηρία μια σωστή αντίληψη για το κόσμο κ τον άνθρωπο. Αν τα κίνητρα του καλλιτέχνη έιναι η ανάδειξη της διάνοιας με κάθε ειλικρίνεια κ όχι η αναγνώριση η οι προσωπικες φιλοδοξίες. Εάν οι δημιουργιες ενος καλλιτεχνη είναι προσηλωμένες στον να συγκρουστούν με αντιλήψεις που στην εκάστοτε χρονική περίοδο δεν είναι προοδευτικές κ εμποδίζουν την ευημερία της κοινωνίας τότε μιλάμε για ένα αξιόλογο καλλιτέχνη με έργα που μπορούν να είναι τέκνα της εποχής τους, γεννήματα της πραγματικότητας κ των αναγκών της κοινωνίας τους. Αυτη ειναι κ η μονη συλλογικη (Αντικειμενικη) σκοπιμοτητα της Τεχνης, κάθε άλλη αντίληψη της ομορφιάς της είναι υποκειμενική.

Καταλήγει λοιπον, η ομορφιά ενός έργου να είναι άσχετη με την ομορφιά του θέματος του. Άλλωστε ποιος μπορεί να προσδιορίσει τι είναι όμορφο; Αυτό που μας κάνει να εκτιμούμε έναν πίνακα δεν είναι μονάχα η ομορφιά του θέματος του αλλά η έκσταση του να αισθάνεται κανείς στο έργο τη φροντίδα  του δημιουργού, τη λεπτομέρεια με την οποία το έντυσε. Την αγωνιά να εκφράσει απόλυτα αυτό που είχε στο μυαλό του, το τρόμο μήπως αυτό που θα υλοποιήσει θα είναι λειψό κ ευτελες σε σχέση με αυτό που οραματιζονταν.

Όσο κι αν ένας πίνακας η ένα γλυπτό φαίνεται εκ πρώτης όψεως γυμνό από αισθήματα κ συνειρμούς, όσο κι αν φαίνεται ότι μαστίζεται από στασιμότητα, τα χρώματα, τα σχήματα, η εναρμόνιση τους μπορεί να γεννάν μέσα μας δεκάδες σκέψεις, ξυπνώντας δεκάδες μνήμες.

Πολλοί άνθρωποι αντιπαθούν έργα που δεν αποκαλύπτονται με τη πρώτη μάτια κ προτιμούν άμεσα πράγματα, φυσικά τοπία που είναι απλοϊκά όμορφα. Μπορεί όμως ποτέ μια αναπαράσταση να συγκριθεί με αυθεντικό φυσικό τοπίο; Η τεχνη για τον ανθρωπο δεν ειναι καποια φυσικη διαδικασια, αν ηταν θα αρκουσε να μιμουμαστε το κεηλαδημα του αηδονιου για να παραξουμε μουσικη.

Ένα έργο έχει άξια όταν ο καλλιτέχνης επεμβαίνει στο θέμα του κ του προσδίδει κάτι επίκτητο, τότε το έργο δεν είναι απλά μια απομίμηση άλλα μια αυτόφωτη δημιουργία που αν αφιερώνεται με κάποιο τρόπο στο να συνεισφέρει με μια σκέψη, να παρουσιασει μια αποκάλυψη στο σύνολο της κοινωνίας τοτε είναι ένα πολύτιμο κ διαχρονικό έργο τέχνης.

working_class_by_carts1Επίσης δεν μπορεί να εκτίμηση κανείς ένα έργο τέχνης ξεκομμένο από την όλη πορεία της ανθρώπινης δημιουργίας, της σκέψης κ της φιλοσοφίας. Δεν μπορει να το αποτιμησει διχως να δει τη θέση παίρνει στην ιδεολογική πάλι που κάθε χρονική περίοδο σχηματίζεται μέσα στη κοινωνία. Κάθε καλλιτεχνικό δημιούργημα έχει αφετηρία την φιλοσοφία, οικοδομείτε από την αντίληψη του καλλιτέχνη για τον κόσμο κ παίρνει μορφή ανάλογα με τις αισθητικές άξιες του δημιουργού του.

Έτσι η τέχνη μπορεί να γίνει ισχυρό όπλο για τους αγώνες της εργατικής τάξης. Οταν οι πίνακες, τα γλυπτά, οι φωτογραφίες εμπνευστούν απ’τους χώρους δουλειάς, απ’τη ζωή των παραγωγών του πλούτου, μπορούν να αναδείξουν ότι η συλλογική οργανωμένη δράση μπορεί να οδηγήσει στην όξυνση της ταξικής πάλης κ αρα στον ανασχηματισμο της κοινωνιας. Δίχως αυτή την επιδίωξη δεν μπορεί να είναι διόλου ρομαντική, δημιουργική κ λαικη μια καλλιτεχνική δημιουργία.


Μια έννοια που συχνά μας διαφεύγει κ ετσι προκαλείται σύγχυση για το τι είναι τέχνη, ειναι αυτή της αισθητικής. Η αισθητική ως φιλοσοφική κατηγορία εκφράζει τις αισθητικές σχέσεις της ανθρώπινης συνείδησης με την αντικειμενική πραγματικότητα. Οι αισθητικές αντιλήψεις όπως όλες οι μορφές κοινωνικής συνείδησης έχουν χαρακτήρα ιστορικό κ βρίσκονται σε εξέλιξη επηρεαζόμενες απ’την δοσμένη ιστορικό-κοινωνική στιγμή κ τοποθεσία αλλά κ την ιδεολογική πάλη που διεξάγεται μέσα σ’αυτή. Η αισθητικη διεπει τα παντα, αλλα δεν ειναι οτι χαρακτηριζεται απο αισθητικη κ Τεχνη.

Αισθητική εχει το στολισμένο χριστουγεννιάτικο δέντρο, το κουστούμι που φοράμε σε μια δεξίωση, η διακόσμηση ενος χώρου, το στήσιμο ενος ορεκτικού πιάτου, ο τρόπος με τον οποίο τοποθετήσαμε τα λουλούδια σε ενα βάζο. Όλα αυτα διέπονται απο αισθητική αλλα σε καμια περίπτωση η μαγειρική, η κομμωτική, η κηπουρική η διακοσμητική δεν ειναι Τέχνη. Απαιτείται κατι ποιοτικά περισσότερο για να κατονομάσουμε μια δημιουργία ως καλλιτεχνική κ επιπλέον δεν ισοπεδώνεται καθε καλλιτεχνική δημιουργία στο ίδιο επίπεδο Τέχνης (Αλλο πράμα οι εικαστικές, αλλο οι Τέχνες, άλλο η Λογοτεχνία).

Για παράδειγμα, ο απλός Λόγος, αυτός με τον οποίο επικοινωνούμε καθημερινά μεταξύ μας έχει απο μονος του αισθητική. Η προφορική ομιλία συνοδεύεται απο προσωδία, δηλαδή τονικότητα, ρυθμό, αφηγηματικές παύσεις, κινήσεις των χεριών, μορφασμούς του πρόσωπου, αυξομειώσεις της φωνητικής έντασης κλπ. Δεν έχει όμως μονό αισθητική μορφή αλλά εχει κ περιεχόμενο αφου οι λέξεις ξεπερνούν τα πλαίσια ενός ονομαστικού ταυτολογικού προτύπου κ γίνονται έννοιες που περιγραφούν φαινόμενα κ καταστάσεις που ζωντανεύουν στο άκουσμα τους στη συνείδηση εικόνες, παραστάσεις κ μνήμες. Έκτος απο αυτα φυσικά ο Λόγος έχει κ τεχνική και κανόνες (Συντακτικούς κ γραμματικούς). Παρολα αυτα ουτε ο Λόγος απο μόνος του δεν αποτελεί Τέχνη.

Ανώτερη μορφή έκφρασης της αισθητικής είναι οι εικαστικες Τεχνες, ανωτερο φανερωμα αυτων ειναι η Τέχνη κ ανώτερη μορφή έκφρασης των τεχνών η λογοτεχνία. Τέχνη είναι η φιλοσοφική κατηγορία που εκφράζει την απόπειρα του κοινωνικού υποκειμένου να κατανοήσει την πραγματικότητα κ να την ανασχηματίσει. Οι εικαστικές τέχνες, η ζωγραφική, ο χορός κ η μουσική αποτελούν μία εναλλακτική μορφή επικοινωνίας με το περιβάλλον κ αναδειξης του.

Η Τεχνη (θέατρο κ κινηματογράφος – παρόλο που χρησιμοποιούν Λόγο δεν ειναι λογοτεχνία) αποτελει, σε σχεση με τις εικαστικες τεχνες, πληρεστερη κατανοηση, αναπαραγωγη κ δυνατοτητα ανασχηματισμου της πραγματικοτητας, ενω η Λογοτεχνία αποτελεί ακομη βαθύτερη επικοινωνία με τη πραγματικότητα έχοντας μεγαλύτερες δυνατότητες εμβάθυνσης, ανάλυσης, σύνθεσης κ αναδημιουργίας της.

Αληθινή καλλιτεχνική δημιουργία έχουμε οταν το περιεχόμενο της εχει ορισμένη σημασία για τον καλλιτέχνη δημιουργό αλλα κ τον καταναλωτή της τέχνης. Όταν δηλαδή ο καλλιτέχνης αντιμετώπισε δημιουργικά το απεικονιζόμενο αντικείμενο χωρίς να το παραμορφώσει, αλλα πρόσθεσε σε αυτο τέτοιες συμπληρώσεις που το μετέτρεψαν σε καλλιτεχνικο-αισθητικο αντικείμενο.

Μόνο οταν και μόνο στο βαθμό που η Τέχνη μας δίνει την αλήθεια για την αντικειμενική πραγματικότητα ειναι το περιεχομενο της σημαντικο και μονο τοτε η καλλιτεχνική μορφή μπορει να ειναι περιεκτική και προοδευτική. Τεχνη ειναι η αισθητικη αποτυπωση της αληθειας. Το ποια ειναι η αληθεια θα το αποφανθει η φιλοσοφια. Το τι θα πει καλλιτεχνική μορφή της αλήθειας, αυτο ειναι ενα ζήτημα της αισθητικής σε σχέση με την αλήθεια.

Σταθερή συνιστώσα της τέχνης λοιπον, είναι ο ρεαλισμός, αφού έχει την ίδια αφετηρία αλλά κ κατεύθυνση με τη καλλιτεχνική δημιουργία, την ολοένα βαθύτερη δηλαδή κατανόηση της πραγματικοτητας. Βεβαια οπως ελεγε ο Μπρεχτ : «Ο ρεαλισμός ειναι ζήτημα περιεχομένου και οχι μορφής». Μπορεί για παράδειγμα μια Εξπρεσιονιστική η Σουρεαλιστική ταινία να πραγματεύεται ενα θέμα αμιγώς ρεαλιστικό και απλούστατα να επιλέγει τον συμβολισμό ως μορφή ανάδειξης αυτου του θέματος (βλέπε Λουις Μπουνιουελ).

Οι τέχνες έχοντας ρεαλιστικό προσανατολισμό μπορούν να διεισδύουν στη πραγματικότητα κ να συγκρούονται με αντιλήψεις του ξεπερασμένου αλλά ακόμα κυριάρχου κοινωνικού εποικοδομήματος.

moderntimesΣυνδυαστικά με το ρεαλισμό μπαίνει σχεδόν παντα κ το θέμα της αντικειμενικότητας της καλλιτεχνικής δημιουργίας κ στο ζήτημα αυτο εχει γίνει αρκετή κουβέντα για την 7η τεχνη. Ο κινηματογράφος, όπως κάθε τέχνη, έχει την γλώσσα του κ τα εκφραστικά του μέσα. «Μια ταινία είναι μια γραφή με εικόνες» σύμφωνα με τον Ζαν Κοκτώ.

Η εικόνα αποτελεί το βασικό στοιχείο της κινηματογραφικής γλώσσας. Η γέννησή της όμως είναι σημαδεμένη από μια βαθιά αντίφαση. Από τη μια είναι το προϊόν της αυτόματης ενέργειας μιας μηχανής (που καταγράφει με αυστηρη ακρίβεια και αντικειμενικότητα την πραγματικότητα) αλλά απ’την άλλη, αυτή η ενέργεια εξαρτάται απ’τον σκηνοθέτη της ταινίας.

Είναι γεγονός ότι η κινηματογραφική εικόνα είναι προικισμένη με τις περισσότερες μορφές της πραγματικότητας όπως την κίνηση. Ο ήχος είναι επισης εδώ κ χρόνια ακόμη ένα στοιχείο μαζί με το χρώμα ή την απουσία του. Η δύναμη της εικόνας είναι εμφανής εφόσον πολλές φορές παρασύρει τον θεατή στο να πιστεύει στην αντικειμενική ύπαρξη των όσων βλέπει (Ντοκυμαντερ). Ο έμπειρος όμως θεατής πρέπει να γνωρίζει ότι  τίποτα από τα όσα βλέπει δεν είναι τυχαία.

Σε καθε πλάνο βλέπουμε αυτό που ο σκηνοθέτης επιλέγει να δειξει (με το τροπο που επιλεγει να το φανερωσει). Επιπλεον, ο κάθε θεατής θα αντιδράσει απέναντι σε αυτό που βλέπει με βάση τις προτιμήσεις, την αισθητικη του, την καλλιέργειά του, τις προκαταλήψεις, τις γνώσεις και την άγνοιά του. Η εικόνα όμως τη στιγμή που δεν εννοεί μόνο αυτό που δείχνει αλλά δημιουργεί συναισθήματα κ συνειρμούς που δεν βλέπουμε και θέτει τη σκέψη μας σε κίνηση, απαιτεί απ’το κοινό να μάθει να «διαβάζει» μια ταινία κ να αποσυμβολοποιεί το νόημα των εικόνων.

Στο σημείο αυτο ειναι που πολλοί θεωρητικοί της τέχνης έχουν συγκρουστεί για το αν αποτελεί τέχνη η οχι ο κινηματογράφος (κ για το κατά πόσο αυτός εχει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί εξεζητημένα τεχνικά μέσα καταλήγοντας να γίνεται απρόσιτος για το μέσο θεατή). Ο κινηματογράφος ειναι λιγο ιδιαίτερη περίπτωση γιατι αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα οπου η τεχνική αναδείχτηκε σε Τέχνη. Χρησιμοποιώντας τα πλουσία τεχνικο-εκφραστικα του μέσα μπορεί να παράγει μια αλληλουχία κινηματογραφικών εικόνων που να διέπονται απο ελιτισμό και να αποτελούν μυστήριο στο μέσο αμύητο θεατή.

κατάλογοςΠάνω σε αυτο ο Λ. Τολστόι έλεγε πως «Ένα έργο τέχνης πρέπει να χρήζει ανάλυσης (να τροφοδοτεί την σκέψη) αλλά δεν πρέπει να απαιτεί εξειδικευμένη ερμηνεία για να γινει κατανοητό» (γιατί έτσι έχασε το βασικό συστατικό της καλλιτεχνικής δημιουργίας που ειναι η ανάδειξη της πραγματικότητας στις μάζες).

Καταλήγοντας λοιπόν, μπορούμε να πούμε οτι ΤΕΧΝΗ ειναι η καλλιτεχνική μορφή αντανάκλασης της πραγματικότητας, αλλά εννοείται ότι η αντανάκλαση αυτή είναι συγκεκριμένη, ιστορική και μέσα στην ταξική κοινωνία, ταξική. Με πιο λίγα λόγια ο Μαγιακόφσκι είχε πει:

«Η Τέχνη δεν πρέπει ν’ αντανακλά σαν τον καθρέφτη, αλλά σαν φακός να μεγεθύνει»

« Η Τέχνη δεν είναι ένας καθρέφτης για να αντανακλά τον κόσμο, αλλά ένα σφυρί για να          τον διαμορφώσει… »

Advertisements

~ από Epikss στο Ιανουαρίου 28, 2015.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s