Γιατι να διαβαζουμε τον Ντοστογιέφσκι;

300px-dostoevsky_1872Mια αναφορα στον Ντοστογιέφσκι δεν ειναι ποτε ανεπικαιρη, παρολο που απο το θανατο του εχει κυλησει πια ενας ολοκληρος αιωνας και περισσοτερο. Το εχουν αυτο το προνομιο οι μεγαλοι δημιουργοι: Να ζουν παντα μεσα στους ανθρωπους, νικωντας το θανατο και το χρονο!

Ο Ντοστογιέφσκι ειναι ενας απο αυτους και μαλιστα απο τους πιο προνομιουχους. Γιατι το εργο του, εργο μεγαλης πνοης, συμπορευεται με τη ζωη – συγκινωντας και προβληματιζοντας τους αναγνωστες του οπου Γης. Ο Ντοστογιέφσκι μοιραζεται μαζι με τον συναδελφο του Τολστοι την ευγλωτη προσωνυμια που τους εδωσε η κριτικη: Οι δυο γιγαντες της ρωσικης γης! Μεσα σε αυτο τον χαρακτηρισμο κλεινεται το κολοσιαίο αναστημα των δυο Ρωσων κλασικων, που ριχνει βαρυ τον ισκιο του στα παγκοσμια γραμματα.

Αν ομως ο Τολστοι με την ατελειωτη πολυχρωμια του εργου του, ειναι ο καθρεφτης της ρωσικης ζωης του καιρου του, ο Ντοστογιέφσκι εχει μια αλλη καταξιωση: Ειναι ο βυθοσκοπος της ψυχης του συγχρονου ανθρωπου. Λιγοι πνευματικοι δημιουργοι εχουν πετυχει να δωσουν με τοσο συγκλονιστικη εναργεια και δυναμη τον ανθρωπινο πονο, το ψυχικο μαρτυριο του «Μικρου ανθρωπου» μεσα σε μια κοινωνια οπου κυριαρχει ο νομος του λυκου. Οπως ηταν η ρωσικη της φεουδαρχικης δουλοπαροικιας και της καπιταλιστικης εκμεταλευσης του περασμενου αιωνα.

Διαβαζωντας Ντοστογιέφσκι μονο ενα αλλο ονομα ερχεται στη σκεψη ακομα: Του Δαντη. Γιατι μονο με την εικονα του μαρτυριου της Κολασης του Δαντη μπορουμε να συγκρινουμε την εικονα του πονου που μας ζωνταευει ο Ντοστογιεφσκι στο εργο του. Υπαρχει τεραστια διαφορα, ομως, στην τοποθετηση των δυο δημιουργων απεναντι στο ανθρωπινο μαρτυριο και πονο.

Στον Δαντη το εγκλημα βρισκει την αναποφευκτη τιμωρια του περα απο τα ορια αυτου του κοσμου, στην Κολαση. Μονο εκει θα πληρωθει το κακο. Ο Ντοστογιέφσκι, παρολο που και στον ιδιο δεν ειναι ολοτελα ξενη η μεταφυσικη σκεψη για την περα απο το ταφο κριση και τιμωρια του κακου, ξεναγει τον αναγνωστη του μεσα στους κυκλους της κολασης που αποτελει η εγκοσμια ζωη. Εκει θα ανοιξει μια-μια τις πορτες για να μας δειξει την αθλιοτητα της ζωης, οπου κυρια στοιχεια της ειναι η καταπτωση και το εγκλημα.

Ο Ντοστογιέφσκι καταλαβαινει σωστα οτι η απειλη της μεταφυσικης κολασης ως καθαρτηρια δυναμη του κακου αποδυναμωνει τον αγωνα του ανθρωπου για να εξαλειψει το κακο απο την πραγματικη ζωη. Εστιαζει λοιπον (αρχικα τουλαχιστον, πριν το εργο του ακολουθσει αλλη ροτα) στην επιγεια ζωη, στον ζωντανο ανθρωπο. Θεωρει ομως το μαρυριο και το πονο ως μια δυναμη ικανη να μεταπλασει ηθικα τον ανθρωπο και απο φορεα του κακου να τον μυησει στο καλο. Μεσα απο το μαρτυριο ο ανθρωπος θα καυτηριαστει και θα αποβαλει τα ανιερα στοιχεια του και τελικα θα αναδυθει απο τις σταχτες του, σαν το φοινικα, αγαθος και αμολυντος.

Αν δεν το πιστευε αυτο (οτι δηλαδη ο πονος του ανθρωπου εχει καποια σκοπιμοτητα και θα αποφερει καποια ανταμειβη), θα συνθλιβονταν κατω απο το βαρος των σπαραγμων των συνανθρωπων του. Ολη η ζωη θα εμοιαζε παραλογη και αδικη ολοτελα, και σε προσωπικο επιπεδο αφορητη και αποκρουστικη για εναν ανθρωπο που δεν γυρισε το βλεμμα στο πονο και τη μιζερια αλλα αντιθετα βυθιστικε μαρτυρικα στα απυθμενα βαθη μιας κοχλάζουσας αβύσσου που μαστιζονταν απο πονο, βασανα και ανωφελα δακρυα.

Ο Ντοστογιέφσκι αντιλαμβανεται οτι το ατομικο μαρτυριο ειναι μοναχα μια σταγονα στη θαλασσα του γενικου ανθρωπινου μαρτυριου που δημιουργει η αδικη δομη της κοινωνιας. Ολοκληρη αυτη η κοινωνια που πασχει και ποναει, μεσα απο το μαρτυριο της αφυπνιζει την ηθικη δυναμη της σωτηριας της.

Αυτη ειναι η αφελης ελπιδα του Ντοστογιέφσκι, ο μονος τροπος ενας ρομαντικος ανθρωπιστης να δικαιολογησει και να βασταξει τον ανθρωπινο πονο. Αντιλαμβανεται οτι για τα δεινα του ανθρωπου δεν ευθηνεται η «φυση» του ανθρωπου η καποιος κακος δαιμονας αλλα η δομη της κοινωνιας, αλλα δεν κατορθωνει να συλλαβει καποιο τροπο για να αναμορφωθει αυτη η κοινωνια περα απο τον ηθικο μυστικιστικο εξαγνισμο που θα επιφερει η αναποφευκτη βιωση του πονου.

Ετσι, ο Ντοστογιέφσκι , αυτος ο μεγας πλαστης του λογου ζει την κριση της κοινωνιας σε ολη την ενταση και το βαθος της, ψηλαφει τον ανθρωπινο πονο αλλα δεν εχει να δωσει στον ανθρωπο που υποφερει καμια αλλη λυση εκτος απο το να δεχεται αγογγυστα το μαρτυριο γιατι μεσα απο αυτο θα πετυχει την ηθικη του αναπλαση. Εχουμε εδω μια βαθια αντιφαση του ρεαλιστη παρατηρητη της ζωης και του ιδεαλιστη ερμηνευτη των φαινομενων της. Και ειναι τραγικη η συμπτωση οτι η ιδια η ζωη του του επιφυλαξε την τυχη να γευτει ο ιδιος  το μαρτυριο. Και να το δεχτει στωικα, καρτερωντας την ηθικη του αναπλαση μεσα απο το βασανο.


Ο στοχασμος του Ντοστογιεφσκι, η φιλοσοφια του, οι ηθικες του αρχες, η ιδια η ζωη του ειναι πραγματα πολυσηζυτημενα. Ειναι ισως ο μοναδικος μεγαλος δημιουργος που το φιλοσοφικο και πολιτικο του κυρηγμα εγινε επικεντρο τοσο σφοδρων αντιπαραθεσεων. Ακουγεται οτι ταχα η Οκτωμβριανη Σοσιαλιστικη Επανασταση εβαλε τον Ντοστογιέφσκι «στη σκια» μεσα στην ιδια του την πατριδα.

Ειναι αληθεια οτι το φιλοσοφικο του κυρηγμα δεν μπορει να εναρμονιστει με το περιεχομενο που δινει ο Μαρξισμος στη παλη για την μετατροπη του ανθρωπου και της κοινωνιας. Η προλεταρικαη ιδεολογια επιδιωκει τη δημιουργια ενος νεου τυπου ανθρωπου, ζωντανου και ενεργητικου, που αγωνιζεται για μια κοινωνια δικαιη, μια κοινωνια που δεν μπορει να οικοδομηθει παρα μονο με την αναπτυξη της επιστημης και του στοχασμου, με τη γνωση των νομων που διεπουν τη φυση και την ανθρωπινη κοινωνια. Ενω ο Ντοστογιέφσκι με τη φιλοσοφια του ευνοει την καλλιεργεια ενος αρρωστημενου μυστικισμου.

Η φιλοσοφικη αντιθεση της Σοσιαλιστης ιδεολογιας με το χριστιανικο μυστικισμο θα διχασει το εργο του Ντοστογιέφσκι. Κανενας ομως δεν μπορει να αμφισβητησει την τεραστια αξια της καλλιτεχνικης δημιουργιας του, οπου κυριαρχουν η αγαπη για τον ανθρωπο, η καταλυτικη κριτικη στη κοινωνια της εκμεταλευσης, του ανομου κερδους και του εγκληματος, η βαθια ενδοσκοπηση της ανθρωπινης ψυχης, η υπερασπιση του μικρου και αδυνατου ανθρωπου.

Σε καμια «σκια» συνεπως δεν χρειαστηκε να μπει ο Ντοστογιέφσκι , απλως επρεπε να τοποθετηθει στην σωστη του θεση. Απο τον πρωτο ακομη καιρο της προλεταριακης επαναστασης ο Λουνατσαρκι εγραφε : «Για τον ανθρωπο που γεννηθηκε απο την επανασταση και συνεβαλε στη νικη της δεν θα ηταν σωστο να μην γνωριζει ενα τετοιο γιγαντα οπως ειναι ο Ντοστογιεφσκι . Θα ηταν ομως ντροπη, και απο κοινωνικη αποψη μη υγιες, να πεσει στην επιδραση αυτου του συγγραφεα«.

Χαρακτηριστικα ειναι και τα λογια που ειπε, αποχαιρετωντας τον νεκρο Ντοστογιεφσκι τη μερα της κηδειας του (1881), ενας απο τους κριτικους της εποχης, ο Αλεξεγιεφ «Τα ιδανικα του Ντοστογιεφσκι  ειναι υψηλα και ανθρωπινα. Το πολιτικο ομως διδαγμα που βγαινει απο αυτα ειναι λαθεμενο και αστηριχτο. Οπαδους η διδασκαλια του δε θα βρει. Το εργο του ομως θα ξυπναει το αισθημα και τη σκεψη. Περναει ο αναγνωστης και παραμεριζει το κυρηγμα του, ενω δεχεται την ανθρωπια και το δραμα του. Γιατι το διαποτιζει η φλογερη αγαπη του δημιουργου για τους ανθρωπους, η βαθια κατανοηση της ψυχης που υποφερει. Με ολη του την προσπαθεια να γινει ενας αποστολος του σκοτους, ο Ντοστογιεφσκι  καταφερε να ειναι μια αναμμενη λαμπαδα».


Το 1846 ο Ντοστογιέφσκι εγραψε ενα μικρο μυθηστορημα «Ο Φτωχοκοσμος«. Το εργο εντυπωσιασε βαθια τον Νεκρασοφ (εκδοτης του περιοδικου Ο Συγχρονος) που το δημοσιευσε αλλα και το μεγαλο επαναστατη δημοκρατη κριτικο Μπελισκι που γεματος ενθουσιασμο ανηγγειλε απο τις στηλες του περιοδικου την εμφανιση ενος νεου ταλεντου στη ρωσικη λογοτεχνεια, ομοιο με αυτο του Γκογκολ.

Το στοιχειο που ειχε εντυπωσιασει τους δυο πνευματικους αναδοχους του Ντοστογιέφσκι δεν ειναι ουτε η επιστολικη μορφη του εργου (μια μορφη παμπαλαια στην παραδοση του ρομαντικου-σεντιμενταλικου μυθιστορηματος) ουτε και το αισθηματικο του περιεχομενο. Το νεο και εντυπωσιακο στοιχειο ηταν ο κεντρικος ηρωας. Ο Ντοστογιέφσκι εβγαλε απο την αφανεια το ¨Μικρο¨ ανθρωπο του καιρου του, τον ενδοσκοπουσε ψυχολογικα, συνεχιζωντας ετσι την πιο δημοκρατικη παραδοση της λογοτεχνειας εκεινου του καιρου.

Τον μικρο ανθρωπο, τον ταπεινο και καταφρονεμενο μαζι και καταπιεζομενο τον εβαλε πρωτος στη λογοτεχνεια ο Πουσκιν. Τον μεγαλωσε σε δραματικοτητα και τον πολιτογραφησε στη δημοκρατικη-επαναστατικη λογοτεχνεια ο Γκογκολ. Κατω απο την επιδραση των δυο μεγαλων προδρομων του ο Ντοστογιέφσκι θα σμιλεψει το δικο του Μικρο ανθρωπο Του Φτωχοκοσμου.

Απο τις αρχες του 19ου αιωνα αρχιζει στη Ρωσια η αφυπνιση των πλατιων δημοκρατικων λαικων μαζων που θελουν να διεκδηκησουν τα δικαιωματα τους στη ζωη. Ενω ομως ως ογκος η μαζα αυτη φαινεται ανεξαντλητη, απο την αποψη της συνειδησης και της ιδεολογιας ειναι ανομοιομορφη. Ελαχιστοι εχουν συνειδηση της θεσης και του σκοπου τους , ο κυριος ογκος ειναι εκθετος σε καθε λογης επιδρασεις.

Συστατικο κυτταρο αυτης της λαικης μαζας ειναι ο μικρος ανθρωπος. Ο ανθρωπος του λαου, αυτος με τη χαμηλοφωνη και συχνα βουβη διαμαρτυρια, που ψαχνει για μια πιο ανθρωπινη μοιρα κατω απο τον ηλιο και που ειναι αξιος για αυτην. Και παρολα αυτα ο ανθρωπος αυτος δεν αποδεικνυεται ικανος να υψωθει πανω απο τα θολα χαμοζωιτικα οραματα του, που μοιαζουν πιοτερο με ονειροποληματα παρα με συγκεκριμενους ταξικους πολιτικους σκοπους.

Γεματος δραματικοτητα ο Μικρος ανθρωπος του Πουσκιν και του Γκογκολ θα παρει τωρα κατω απο το εμπειρο ματι του βυθοσκοπου των ψυχων Ντοστογιέφσκι, καποιες αλλες πιο ανθρωπινες προεκτασεις. Θα μας δειξει την πληροτητα της εσωτερικης ομορφιας του, θα τον δουμε ετοιμο για θυσια, προθυμο να αναλωσει τον εαυτο του για την ευτηχια των αλλων.

Η ψυχη του Ντοστογιέφσκι δονειται μπροστα στη τραγικοτητα της χαμοζωης ενος τετοιου ανθρωπου. Νιωθει ο ιδιος επαναστατημενος, υψωνει φωνη διαμαρτυριας για την κοινωνικη αδικια που περιζωνει το φτωχοκοσμο της εποχης του. Και αυτος ο διαπυρος ανθρωπισμος του Ντοστογιέφσκι ειναι που θα συγκινησει το κριτικο Μπελισκι ωστε αυτος να γραψει : «Τιμη και δοξα στο νεο ποιητη, που η μουσα του αγαπαει τους ανθρωπους που ζουν στις σοφιτες και στα υπογεια». 

Συντομα το ονομα του Ντοστογιέφσκι γινεται ευρεως γνωστο. Ο νεος συγγραφεας εισερχεται στη φιλολογικη ζωη της Πετρουπολης. Τυπωνει νεα εργα, δινωντας το πανοραμα της ζωης στη τσαρικη πρωτευουσα και δημιουργωντας ενα πολυχρωμο ψηφιδωτο απο ανθρωπινους τυπους. Αυτη την ιδια περιοδο ομως αρχιζουν να εμφανιζονται στη δημιουργια του Ντοστογιέφσκι και οι πρωτες τασεις που τον διαφοροποιουν απο την προοδευτικη πρωτοπορια του επαναστατικου-δημοκρατικου ρεαλισμου.

Με το διηγημα του (1846) Ο διπλος ανθρωπος, προσπαθει να τεκμηριωσει την ιδεα του δισυποστατου της ανθρωπινης φυσης, οτι δηλαδη στη ψυχη του ανθρωπου μαζι με το καλο συνυπαρχει και το κακο. Ο ηρωας αυτου του εργου ειναι ο αντιποδας του Μικρου ανθρωπου που σκιαγραφησε στο Φτωχοκοσμο. Εδω ο ηρωας νιωθει τοσο πολιορκημενος απο τη κακια και την απληστια του κοσμου ωστε αναγκαζεται να πνιξει μεσα του το καλο και να αφησει ελευθερο τον κακο εαυτο του. Γιατι μονο ο κακος μπορει να επιβληθει και να αναρριχηθει με ολα τα μεσα.

%ce%bd%cf%84%ce%bf%cf%83%cf%84%ce%bf%ce%b3%ce%b9%ce%ad%cf%86%cf%83%ce%ba%ce%b9Ο Μπελινσκι συντριβεται απο το εργο αυτο και κατακρινει τον Ντοστογιέφσκι για την τοσο απαισιοδοξη κριση του για τον ανθρωπο, που ουσιαστικα τον καταδικαζει, τον παραλυει και τον αφοπλιζει.

 Την εποχη εκεινη ο Ντοστογιέφσκι  συχναζε σε εναν ομιλο ουτοπιστων σοσιαλιστων. Ο ομιλος εκεινος δεν ηταν επαναστατικη οργανωση. Οι διανοουμενοι που συχναζαν εκει συζητουσαν διαφορα θεματα γενικα, χωρις να οργανωνουν καμια δραση για την ανατροπη της εξουσιας. Η ολη δραση τους εξαντλουνταν στην προπαγανδιση των ιδεων του Γαλλικου ουτοπικου σοσιαλισμου.

Μετα την οξυνση των πολιτικων αντιθεσεων της εποχης τιποτε δεν εμποδισε την τσαρικη εξουσια να επεμβει, να διαλυσει βιαια τον ομιλο και να συλλαβει τα μελη του με την κατηγορια της διαδοσης επαναστατικων ιδεων. Στην ανακριση και τη δικη του ο Ντοστογιέφσκι θα κρατησει μια αξιοπρεπη σταση, τιμια. Υπερασπιστικε το δικαιωμα του καθε σκεπτομενου πολιτη να εχει και να διατυπωνει τις πεποιθησεις του. Κατηγορησε το τσαρικο καθεστως που με λογοκρισια προσπαθει να φιμωσει το συγγραφεα και το εργο του.

Θα ακολουθησει η καταδικη του σε θανατο, η σκηνοθεσια της εκτελεσης του και η σωτηρια του την υστατη στιγμη με χαρη του τσαρου και μετα ο δρομος για το  «σπιτι των πεθαμενων«, το κατεργο της Ομσκ της Σιβηριας. Το 1849 θα κοπει βιαια η πνευματικη δημιουργια του Ντοστογιέφσκι . Το κατεργο του τσαρισμου θα τον καταπιει ζωντανο, θα σβησει καθε ιχνος πισω του. Το ονομα του θα ξανακουστει μετα απο 11 χρονια.

Θα εμφανιστει στις σελιδες του περιοδικου Χρονος που εκδιδει ο αδερφος του Μιχαηλ Ντοστογιεφσκι. Το πρωτο μυθηστορημα μετα το κατεργο θα ειναι οι Ταπεινοι και καταφρονεμενοι. Μια αφηγηση για καποιους ανθρωπους ημερους κι αποτραβηγμενους που κανουν παντα πραξεις αντιθετες απο τις προθεσεις τους. Βασικο μειονεκτημα της συγγραφης ειναι η βιασυνη και η συγχυση. Ουτε οι κριτικοι ουτε και ο ιδιος ο Ντοστογιέφσκι θα το θεωρησουν αξιο λογου. Ο Ντοστογιέφσκι θα γραψει : «Εγραψα κατι πρωτολειο. Εχει ομως καμια πενηνταρια σελιδες που για αυτες ειμαι περηφανος«. Στα θετικα του εργου σιγουρα συγκαταλεγεται η βαθια ψυχολογικη παρατηρηση των ηρωων και η δημιουργια δυο φωτινων γυναικειων μορφων (Νελλη, Νατασα).

Δυο χρονια μετα (1862) κυκλοφορει το «Αναμνησεις απο το σπιτι των πεθαμενων«. Ο Ντοστογιέφσκι δινει τις δικες του εμπειριες απο το κατεργο. Μεσα απο τις περιγραφες του, πλαι σε αποθηριωμενους τυπους, ανθρωπους που για αυτους το εγκλημα ειναι μια κλιση, κινουνται και μορφες βαθια ανθρωπινες. Καποτε και τα δυο ακραια ανθρωπινα περιγραμματα συνενωνονται στο ιδιο προσωπο. Ο Ντοστογιέφσκι δεν αντιμετωπιζει ποτε την κατασταση του σαν μαρτυρας, δεχεται τη τιμωρια του σαν να αναγωνριζει τη νομιμοτητα του κολασμου του. Ειναι αυτη η στιγμη οπου ο συγγραφεας εκδηλωνει μια ταση υποταγης απεναντι στη βια. Κι αυτο το στοιχειο θα αρχισει να εμφανιζεται ολο και πιο συχνα στο εργο του.

Το 1866 παρουσιαζει το Εγκλημα και τιμωρια. Το εργο που θα του χαρισει παγκοσμια φημη. Το εργο χαρακτηριζεται ως «γεγονος του αιωνα» απο τη ρωσικη και τη ξενη κριτικη. Ερχεται ομως σε μια εποχη μεγαλων ιδεολογικων και προσωπικων απογοητευσεων για τον Ντοστογιέφσκι.

Εχει περασει μια πενταετια απο την καταργηση της δουλοπαροικιας (1861). Το οραμα του ιδεολογου σοσιαλιστη μοιαζει να εκπληρωνεται. Ενας κοσμος ολοκληρος, οι αιωνιοι σκλαβοι, οι Ρωσοι αγροτες απελευθερωθηκαν. Η ζωη απο δω και περα θα παρει αλλο δρομο, πιο ανθρωπινο, πιο φωτεινο…. Δεν χρειαστηκε να περασουν πολλα χρονια ομως για να καταλαβει ο Ντοστογιέφσκι πως η καταργηση της μεσαιωνικης δουλοπαροικιας δεν ηταν το προοιμιο μιας τετοιας φωτεινης αλλαγης. Τωρα πλαι στον φεουδαρχη τσιφλικα καραδοκουσε και 2ος αρπαγας, ο αστος τοκογλυφος, ο ανερχομενος εκμεταλευτης του χωριου, ο κουλακος.

Σε αυτη την περιοδο των πολιτικων απογοητευσεων ερχονται και τα οικογενειακα πληγματα. Πεθαινουν η γυναικα του Ντοστογιέφσκι , ο αδερφος του, ο συναιτερος του στο περιοδικο Βρεμια. Συντομα χρεοκοπει η πειχειρηση, το περιοδικο κλεινει και ο Ντοστογιέφσκι μενει πνιγμενος στα χρεη, που τα επαυξανει και το παθος του για την χαρτοπαιξια.

Μεσα σε τετοιες περιστασεις απογοητευσεων και οδυνης γραφει το Εγκλημα και τιμωρια. Ο κεντρικος ηρωας ειναι ενα Ναπολεονιδιο, ενας τυπος που το προτυπο της τολμης και της επιτυχιας του Ναπολεοντα του δινει το δικαιωμα να κανει πραξεις που ξεπερνουν τα ορια του ηθικου νομου. Το προτυπο του Ναπολεοντα ειναι για τον Ρασκολνικοφ το προτυπο του υπερανθρωπου, που δεν λογοδοτει πουθενα για τις πραξεις του. Οι ηρωες δημιουργουν το δικο τους προσωπικο αξιακο συστημα και νομο, γιατι ειναι οι εκλεκτοι, ειναι υπερανθρωποι!

Οι φοβερες τυψεις που ακολουθουν τον ηρωα ομως υστερα απο το εγκλημα του αποκαλυπτουν ποσο αντιανθρωπινα και απατηλα σταθηκαν τα προτυπα του υπερανθρωπου που ποδοπατει τον ηθικο νομο. Ετσι αυτοπαραδιδεται στις αρχες και παιρνει το δρομο για το κατεργο για να αναβαπτισει τον εαυτο του μεσα απο το πονο. Με αυτες τις ψυχικες διεργασιες του ηρωα του, ο Ντοστογιέφσκι ανοιγει στον αναγνωστη περιοχες της ανθρωπινης συνειδησης τελειως αγνωστες, ανεξερευνητες απο την ως τοτε λογοτεχνεια.

Το βιβλιο γκρεμιζει τους ναπολεοντιους μυθους που ηταν της μοδας την εποχη εκεινη. Αποτελει και μια προκαταβολικη αποκρουση του μυθου του υπερανθρωπου που λιγα χρονια αργοτερα θα επαιρνε σαρκα και οστα μεσα στον πυρετο του ακρατου ατομικισμου του Νιτσε. Τελος ειναι ενα οργισμενο κατηγορω για το κοινωνικο καθεστως που καταδικαζει τον ανθρωπο στη φτωχεια, στην αθλιοτητα και την μοναξια.

Αργοτερα ο Ντοστογιέφσκι τυπωνει το μυθιστορημα Ο ηληθιος. Ο κεντρικος ηρωας ειναι το αντιθετο του Ρασκολνικοφ, ειναι μια φυση ανεγγιχτη απο την αμαρτια, μια υπαρξη γεματη αγαθοτητα, αγνοτητα και σοφια αλλα τοποθετειται σε ενα περιβαλλον γεματο απο τιποτενιους ανθρωπους, αισχροκερδεις και ραδιουργους που η τιμιοτητα και η ειλικρινεια ειναι για αυτους αξιες ανηκουστες. Αυτος ειναι ο ηληθιος, ενας τυπος αταιριαστος και ακατανοητος για το κοσμο που τον περιβαλλει. Η μυχια σκεψη του Ντοστογιέφσκι ειναι να πλασει ενα ομοιωμα του Χριστου και να απαντησει στο Καζαντζάκικο ερωτημα : «Τι θα εκανε αραγε ο Χριστος αν ξαναρχονταν στο κοσμο;«.

Ο ηληθιος ειναι ενα εργο δεμενο με μια απαρχαιωμενη μορφη του πολιτισμου, με το ιδεωδες του ευαγγελιου που θελει τους ανθρωπουε αγνους σαν παιδια. Εχοντας ομως πληρη αντιληψη του κοινωνικου κακου που μαστιζει το κοσμο, ο Ντοστογιέφσκι θα σπρωξει το μυθο του εργου του ως την ολοκληρωτικη αποτυχια του ρολου του Χριστου-Μεσια. Και αθελα θα αποκαλυψει τον απατηλο χαρακτηρα των υποθηκων της χριστιανικης αδελφοσυνης. Ο κοσμος δεν μπορει να σωθει με την αναβιωση του μακρινου χριστιανικου παρελθοντος αλλα μονο με το γκρεμισμα της απανθρωπης κοινωνιας της εκμεταλευσης.

Αυτη ηταν η υστατη εκδηλωση της εσωτερικης διαπαλης του Ντοστογιέφσκι αναμεσα στο Χριστιανικο μυστικισμο και τον επαναστατικο ρεαλισμο. Υστερα, η αδυναμια του να κατανοησει τους νομους εξελιξης της κοινωνιας θα τον οδηγηση να θεωρηση ως τελευταια σανιδα σωτηριας για τον ανθρωπο την χριστιανικη αγαπη και τον προσωπικο εξαγνισμο μεσα απο το πονο που θα πρεπει να υπομενει ο ανθρωπος αδιαμαρτυρητα. Θα τον οδηγησουν στο θρησκευτικο σκοταδισμο.

Θυμιζει η αντιληψη του αυτη, τα λογια του κινεζου φιλοσοφου Λαο Τσε: «Δεξου την δυστηχια θεληματικα. Αποδεξου την ως φυση του ανθρωπου«. Και ο Ντοστογιέφσκι την αποδεχεται και την εναγκαλιαζει οχι ως μηδενιστικη και πεσιμιστική παραδοχη αλλα ως τελευταια ελπιδα σωτηριας του ανθρωπου, ως ενα τροπο να εκλογικεύσει τον παρολογο κοσμο που τον περιβαλλει.


Τα τελευταια χρονια ο Ντοστογιέφσκι ειχε αρχισει να πολεμαει με τους Σοσιαλιστες της εποχης του, με τις ιδεες τους, τις πραξεις τους. Το παλιο ιδανικο του σοσιαλισμου, εστω και με την ουτοπικη του μορφη, που ζεσταινε την ψυχη του στα νιατα του, αντικαθισταται με το ιδανικο της χριστιανικης ορθοδοξιας. Ολο και πιοτερο ο Ντοστογιέφσκι συντηρητικοποιείται, διολισθαίνει στον κατηφορο του μυστικισμου και της οπισθοδρομησης.

Το 1872 παρουσιαει Τους Δαιμονισμενους. Σε αυτο το εργο εμπαιζει τους σοσιαλιστες, τους αποκαλει οργισμενα μηδενιστες και αντιπαραθετει την ιδεολογια του σοσιαλισμου με τη δικη του χριστιανικη πιστη. Ειναι πια η στιγμη της τελικης ρηξης του Ντοστογιέφσκι με την ιδεα του επαναστατικου μετασχηματισμου της κοινωνιας. Πλεον μπορει μοναχα να ελπιζει οτι το μαρτυριο του ανθρωπου (εφοσον ειναι αναποφευκτο και η κοινωνια δεν αλλαζει προς το καλυτερο) θα τον εξαγνισει για να μπορεσει να γινει δεκτος στο μεταθανατιο παραδεισο (το παθος για ενα καλυτερο κοσμο μετατραπηκε σε πιστη για μια καλυτερη δευτερη ζωη).

Οι Δαιμονισμενοι ειναι ενας λιβελος εναντια στο επαναστατικο κινημα της εποχης. Ειναι ο Ντοστογιέφσκι στην πιο πικραμενη, απαισιοδοξη, ηττημενη εκδηλωση του. Δεν τον ενδιαφερει καν η μορφη του εργου του, φτανει να βγει ενα πολιτικο κειμενο κατα των ιδεων του Σοσιαλισμου που πλεον τον αντιλαμβανεται ως μια μορφη «ολεθριου αθεισμου«. Για να πολεμησει πιο αποτελεσματικα τους Σοσιαλιστες ο Ντοστογιέφσκι τους ταυτιζει ανεντιμα με τους αναρχικους Μπακουνιστες του καιρου του.

Εδω ο Ντοστογιέφσκι κλεινει το κυκλο του. Με το ιδανικο του σοσιαλισμου ειχε παρει το δρομο της πνευματικης ζωης. Για τις ιδεες του διωχτηκε και βασανιστικε. Ο σοσιαλισμος εδωσε πνοη στο εργο του, προσεδωσε το πιο θερμο και ευγενικο στοιχειο στη δημιουργια του: Τον ανθρωπισμο της. Και προς το τελος της ζωης του καταληγει ενας δαιμονισμενος αντισοσιαλιστης και ενας χριστιανικος μισανθρωπος που προτρεπει τον ανθρωπο να δεχτει θεληματικα και αγογγυστα τα βασανα του και απαρνειται καθε πιθανοτητα εξανθρωπισμου της κοινωνιας.


Με το τελυταιο εργο του, Τους αδελφους Καραμαζωφ περιγραφει τις δολοπλοκιες, τις διαστροφες και τα εγκληματα μιας οικογενειας αλλα δεν καταλογιζονται ολα ως στοιχεια ενοχης του ενος η του αλλου ηρωα αλλα ως στοιχεια μιας καθολικης ηθικης αρρωστιας που μαστιζει συνολικα την κοινωνια. Για καθε εγκλημα που διαπραττεται στη ζωη ενοχοι ειναι ολοι οι ανθρωποι, ολη η κοινωνια. Το εγκλημα ειναι συνεπεια των συνθηκων. Ειναι προιον της κοινωνικης αποξενωσης του ατομου, αποτελεσμα της ηθικης απομονωσης.

Ο Ντοστογιέφσκι αναρωτάτε πως θα σταματησει αυτο το κακο, ποτε θα τελειωσουν ολα αυτα και απανταει : «Θα τελειωσουν οταν τελειωσει και η ανθρωπινη μοναξια. Οταν ο καθενας απο εμας γινει πραγματικος αδερφος με τον ομοιο του». Βρισκει δυο αιτιες για το κακο, τον καθολικισμο της Δυσης και τις σοσιαλιστικες αθειστικες ανατρεπτικες ιδεες. Μονη διεξοδος σωτηριας η ρωσικη ορθοδοξια.

Εδω ειναι ο τελικος συμβιβασμος του με την εκκλησια, με τους καταπιεστες του λαου και με το κρατος-δυναστη της τσαρικης απολυταρχιας. Δεν ειναι τυχαιο οτι τον αντισοσιαλιστικο λιβελο των Δαιμονισμενων και την εξύμνηση της ορθοδοξιας των αδερφων Καραμαζωφ τα εκανε σημαια η αντεπανασταση της αστικης ταξης το 1917.

Παρολα αυτα, το κυκνειο ασμα του (αδερφοι Καραμαζωφ) ειναι ενα ωριμο, αρτιο απο καθε αποψη αριστουργημα. Ενα εργο ζωντανο, γονιμο στο οποιο εκφραζονται και καποιες αναλαμπες του συγγραφεα, καποια δειγματα της ζωτικοτητας και δυναμης που ειχε επιδειξει στα νιατα του πριν τον γονατισει το τσαρικο κατεργο, η πολιτικη απελπισια (υστερα απο την καταργηση της δουλοπαροικιας και την μη ελευση μιας δικαιοτερης κοινωνιας) και η θρησκευτικη αυταπατη.

Στο μυθιστόρημα συνηπαρχουν περιτεχνα ο ανάλγητος πατέρας και η εξίσου ανάλγητη εποχή, ο αθώος Αλιόσα που ενσαρκώνει όπως ο Πρίγκιπας Μίσκιν στον «Ηλίθιο» την απόλυτη καλοσύνη, η ελπίδα του στάρετς Ζωσιμά, ο πλανημένος και πλάνης Μίτια και ο ορθολογιστής Ιβάν, ένας κόσμος που δύει ταυτοχρόνως με εκείνον που άδηλα ανατέλλει.

Το συμπαν των Αδελφων Καραμαζωφ βρίθει απο φιλοσοφικους προβληματισμους. Ο Ντοστογιέφσκι συμπυκνώνει σε πιο ωριμη μορφη πολλους απο τους αρχικους στοχασμους του και συνθετει ενα απαράμιλλο εργο που αποτελει το απαύγασμα της σοφιας του.

Ο Ντοστογιέφσκι ειναι χειμαρώδης και μιλαει για τα παντα. Μιλαει για τη πραγματικότητα που μοιαζει ασύλληπτη όταν είναι νωρίς, : «Πόσες ιδέες υπήρξαν στον κόσμο, στην ανθρώπινη ιστορία, που ήταν αδιανόητες δέκα χρόνια προτού εμφανιστούν, και οι οποίες εμφανίζονται αναπάντεχα όταν έφτανε η μυστική ώρα τους;»

Μιλαει για τη ψυχική εξορία, την απομόνωση, την έλλειψη οράματος, νοήματος και συνοχής, «παντού στις μέρες μας ο ανθρώπινος νους αρχίζει να μην αντιλαμβάνεται ότι η αληθινή ασφάλεια του ατόμου βρίσκεται όχι στην προσωπική μεμονωμένη προσπάθειά του, αλλά στην κοινή ανθρώπινη ολότητα. Όμως θα έρθει οπωσδήποτε το τέλος αυτού του τρομαχτικού απομονωτισμού, κι όλοι θα καταλάβουν με μιας πόσο αφύσικα έχει απομονωθεί ο ένας α’π τον άλλο».

Κορυφαίες «στιγμές του μυθιστορήματος» οι αφηγήσεις και η ζωή του στάρετς Ζωσιμά και ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής, απο τη μια ο κόσμος που πιστεύει κι ελπίζει, κι απο την αλλη αυτος που αγωνίζεται και αμφιβάλει (μια καρδιά που φλέγεται δεν γίνεται παρά να αμφιβάλει). 

Στο συγκλονιστικό κεφαλαιο του Ιεροεξεταστή, Ο άθεος Ιβάν επιδιώκει να αποδείξει στον θρησκόληπτο αδερφό του Αλιόσα, πως η εκκλησία και οι εκπρόσωποι της, δεν ακολουθούν το θείο έργο, παρά μονάχα φροντίζουν για την ικανοποίηση των ιδιωτικών τους συμφερόντων. Επιδιώκουν με ένα διαστρεβλωμένο δόγμα να θολώσουν την ανθρώπινη λογική, έχοντας ως σκοπό να σκλαβώσουν τον άνθρωπο, επειδή δεν δύναται κατά αυτούς να είναι ελεύθερο όν με ατομική βούληση.

«Πάθος για ζωή πάση θυσία» αναφωνεί ο Ιβάν. Δεν υπάρχει καμία δύναμη, καμία απόγνωση, κανένα τρομερό γεγονός όσο δυσάρεστο κι αν είναι όπως φτώχεια, αρρώστια ή άλλη δυστυχία που να μπορεί να μας κάνει να θέλουμε να «καταπνίξουμε αυτή την θαυμαστή κι απρεπή ίσως δίψα για τη ζωή».

Το αίσθημα της δικαιοσύνης για τον Ιβάν είναι αρχή ανώτερη και από τον ίδιο τον Θεό. Κανένα παζάρι για την σωτηρία της ψυχής που να αποδέχεται την αδικία σε αυτόν τον κόσμο ως μέρος του θεϊκού σχεδίου, κανένας ορθολογικός συμβιβασμός που να αντισταθμίζει την δυστυχία με τα οφέλη της προόδου και της επιστήμης δεν μπορεί να πείσει τον Ιβάν, και όπως συχνά συμβαίνει όταν το πάθος αγγίζει τα όρια του απολύτου, εκεί που καταλήγει κανείς είναι είτε στην τρέλα ή στην αυτοεξόντωση.

Ο Ιβάν θα τα κάνει και τα δύο. Το πρώτο του βήμα είναι η μεταφυσική εξέγερση και αρνείται για τον εαυτό του το δικαίωμα της σωτηρίας: «δεν είναι πως δεν δέχομαι τον Θεό, Αλιόσα, απλώς του επιστρέφω ευπειθέστερα το εισιτήριο».

Το δεύτερο βήμα θα γίνει μέσα στην αίθουσα του δικαστηρίου, εκεί θα παραδοθεί στην τρέλα και το παραλήρημα κάτω από το ανυπόφορο δίλημμα του να είναι ενάρετος σε ενα ανηθικο κοσμο και αρα παράλογος ή να ειναι λογικός και εγκληματίας.

ο Αλιόσα είναι ο αγαπημένος χαρακτήρας του Ντοστογιέφσκι, (όπως στον Ηλίθιο και το Όνειρο ενός Γελοίου) ο Αλιόσα είναι είναι το πιο φανταστικό πρόσωπο στους αδελφούς Καραμαζώφ· κανείς στην πραγματική ζωή δεν μπορεί να είναι τόσο αθώος. Μια τέτοια ψυχή θα άνηκε ή σε τρελό ή σε ηλίθιο. Σύντομα όμως θα χάσει την παιδικότητα του όταν θα εξεγερθεί στην αδικία που συντελείται επάνω στο σκήνωμα του πατέρα Ζωσιμά. Η κακία και η ζήλια του κόσμου ήταν ανέκαθεν οι δολοφόνοι της παιδικής αθωότητας.

Αν ομως ο Αλιόσα είναι το αγαπημένο παιδί του Ντοστογιέφσκι, ο Ιβάν είναι ο πραγματικός ήρωας πού γύρω του εξελίσσεται το δράμα. Πολύ πριν ο Φρόυντ ξεθάψει από την ελληνική μυθολογία τον Οιδίποδα, ο Ιβάν οδηγούμενος από το αίσθημα της αδιαφορίας θρεμμένο από το «όλα επιτρέπονται» αφέθηκε να επιθυμήσει με όλη του την ψυχή τον θάνατο του πατέρα του (σε μια Νιτσεικου τυπου πατροκτονια-θεοκτονια) και τότε, μόνο μετά την τέλεση της πράξης, αντιλαμβάνεται το τερατώδες ανοσιούργημα της σκέψης του.

Τότε καταλαβαίνει την ουσία των λόγων του πατερά Ζωσιμά «είμαστε ένοχοι για όλες τις αμαρτίες του κόσμου». Ο Ιβάν κατάλαβε πως με την ανοχή και την αδιαφορία γινόμαστε καθημερινά οι δολοφόνοι αμέτρητων ψυχών. Αυτη η διαπιστωση αντιτίθεται ριζικα στην παλαιοτερη Ντοστογιεφσκικι προτροπη να δεχτουμε την δυστηχια αγογγυστα και θεληματικα.

Ο Ντοστογιέφσκι σε αρκετα σημεια επανακτα την τολμη και την διαυγεια της νιοτης του, μεχρι την τελευταια του πνοη πασχιζει να αποβαλλει απο το εργο του το ντροπιαστικο νεφος της θρησκευτικης ευλαβικης υποταγης στο αναποφευκτο και εξαγνιστικο μαρτυριο. Πασχιζει, μαζι με τον Ιβάν, να μην ενδωσει στο συμβιβασμο και την ευκολια του θεϊκού σχεδίου αλλα να ανοικοδομήσει μεσα του το ιδανικο μιας δικαιης επιγειας κοινωνιας.


Ενα χρονο μετα τους Αδελφους Καραμαζωφ ο Ντοστογιεφσκι φευγει απο τη ζωη. Ενας κοσμος ολοκληρος συγκλονιζεται. Η νεολαια της πετρουπολης συσσωμη συνοδευει τον μεγαλο συγγραφεα, το μεγαλο ουμανιστη κρατωντας ψηλα τις αλυσιδες που του ειχαν φορεσει στο κατεργο.

Αυτο ειναι που Μενει απο τον Ντοστογιεφσκι. Η πιστη του στο τελικο θριαμβο του ανθρωπου (εστω κι αν στο τελος οραματιστικε αυτο τον θριαμβο στην μεταθανατια ζωη, ακομη και τοτε αυτο που τον τροφοδωτουσε ηταν η ανεξαντλητη αγαπη για τον ανθρωπο).

Μενει το παθος του για την ερευνα της ανθρωπινης ψυχης. Η συμπονοια του για τον αδυναμο ανθρωπο που τον συνθλιβουν οι μυλοπετρες της απανθρωπης κοινωνιας της βιας και της εκμεταλευσης.

Για τους ανθρωπους ολων των εποχων, ο Ντοστογιεφσκι Μενει ο μεγαλος κλασικος που πολεμαει το κακο και τις κοινωνικες αιτιες που το γεννουν!

safe_image_660_400_cropp

Advertisements

~ από Epikss στο Σεπτεμβρίου 24, 2016.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s